Дунейр зэрызезыхьа шхыныгъуэхэм я щэху гъуэгуанэ дахэм дыщӀыгъуу, Индонезиэм и нэщэнэ лъапӀэхэм ди нэгу къыщӀэувэнщ. Апхуэдэщ палэм, бжьэным и дыгъэм, цындзым, удзыгъуэм я тхыдэ дыщэр. Ахэр шхыныгъуэ закъуэкъым, ауэ ахэр лъэпкъыр хъумэ щӀэпхъуэжщ, дунейм и тхыдэм и Ӏыхьэ нэхъыщхьэщ. Абыхэм я фӀыгъэкӀэ зэгурыӀуэхэр яӀэрт, зауэхэр къыдэхъуэрт, къэралхэр зэпыухуэрт, дунейм и культурэ лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ. Адыгэ лъэпкъым и шхыныгъуэ гъуэгуанэ дахэм дыщӀыгъуу, ахэр зытетыр, ахэр зэрыӀэрылъхьэр, ахэм я тхыдэм дунейр зэрызэпищӀар щыдвгъэлъэгъуж.

Шхыныгъуэ Гъуэгуанэ И Тхыдэ: Дунейр ЗэрызэпищӀа Хабзэ

Зыкъом щӀауэ, щӀэныгъэлӀхэр шхыныгъуэ гъуэгуанэ и тхыдэм иплъэурэ къыхэкӀащ, абы дунейр зэрызэпищӀауэ. А гъуэгуанэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм къыкӀухьащ, къэралхэр, культурэхэр зэпищӀащ. Шхыныгъуэхэм я лъэрыгъыр дунейм и зэман къэс и тхыдэм халъхьэу щытащ. Ахэр зэрахьэу щытащ КъуэкӀыпӀэ къэралхэм щыщхэм, абыхэм КъухьэпӀэм щыщхэри къапэмыкӀуэжу. А гъуэгуанэр зэрыкӀуэу, алыджхэм, римхэм, арабхэм, иужькӀэ европэ лъэпкъхэм а шхыныгъуэ лъапӀэхэм я ужь итт. Шхыныгъуэ гъуэгуанэ и тхыдэм и щапхъэхэм япэу къагъэщӀахэм щыщщ. Европэм щыщхэм я псэукӀэр зэрагъэзахуэм и щхьэусыгъуэу, шхыныгъуэхэм я хъуэпсапӀэр яӀэу щытащ. Абыхэм Индонезиэм и архипелагым и лъэпкъыр хъумэ шхыныгъуэхэр къагъуэтыжын папщӀэ хэхуэрт. Апхуэдэу япэ щымыта шхыныгъуэхэр хъуэпсапӀэ хъурт, абыхэм я фӀыгъэкӀэ зэгурыӀуэхэр яӀэрт, зауэхэр къыдэхъуэрт, къэралхэр зэпыухуэрт.

Индонезиэм И Лъэпкъыр Хъумэ Шхыныгъуэхэм Я Тхыдэ

Индонезиэр, «шхыныгъуэхэм я Лъэпкъыр Хъумэ ЩӀыналъэ»-уэ яджэу щытауэ, дунейм и тхыдэм и Ӏыхьэ нэхъыщхьэ щызыӀыгъщ. Абы и щӀыпӀэр, дыгъэбэгъуауэ, щӀымахуэ зымыгъуэту, шхыныгъуэ зэхуэмыдэхэр къыдэкӀын папщӀэ нэхъыфӀыж щӀыпӀэ иӀэкъым. Молукку тӀысыпӀэхэр, шхыныгъуэхэм я тхыдэм и къудамэ нэхъыщхьэу ябжэу щытауэ, индонезиэм и шхыныгъуэхэм я тхыдэм и нэхъыщхьэу щытащ. Палэмрэ цындзымрэ къыздэкӀыу щыта щӀыпӀэ закъуэу, ахэр къэрал куэдым и хъуэпсапӀэ хъуащ. Абыхэм къыхэкӀыу, Индонезиэр дунейм и политикэмрэ экономикэмрэ я Ӏыхьэ нэхъыщхьэ зыӀыгъ хъуащ, абыхэм я лъэпкъыр хъумэ шхыныгъуэхэр дунейм и щӀыпӀэ куэдым щыӀэ хъуащ.

Индонезиэм и Сиау тӀысыпӀэхэр, шхыныгъуэхэм я къэхъупӀэ лъапӀэхэм щыщ.

Европэ колониал лъэпкъхэм яужь итащ Молукку тӀысыпӀэхэм, абыхэм я шхыныгъуэхэр яӀэ хъун папщӀэ. Абы къыхэкӀыу, а щӀыпӀэр зэгурыӀуэ зэхуэмыдэхэм и хэку хъуащ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ Индонезиэм и тхыдэм и щӀыпӀэ нэхъыщхьэ зыӀыгъ хъуащ.

Палэ, Бжьэным И Дыгъэ, Цындз, Удзыгъуэ: Дунейм И Щэхухэр

А Индонезиэ шхыныгъуэ лъапӀэхэм я тхыдэм дэ дыщӀыгъуу, щэху куэд къыддоӀуэ. Апхуэдэщ палэм, бжьэным и дыгъэм, цындзым, удзыгъуэм я тхыдэ дахэр.

Палэ: Дунейм И Нэ Мывэ

Палэр (Myristica fragrans) къыздэкӀыу щыта щӀыпӀэ закъуэщ Молукку тӀысыпӀэхэр. Абы и щӀапхъэр щэху щӀэныгъэшхуэщ. Палэр нэхъапэу къызыщыгъуэта щӀыпӀэр Банда тӀысыпӀэхэрщ, абыхэм къагъэнащ лъэпкъыр хъумэ шхыныгъуэхэр. Абы и щӀапхъэр цӀэрыӀуэ хъуащ зэрыдэхащӀэм и фӀыгъэкӀэ. Палэм и къыдэкӀыгъуэ щыӀэщ мускат къырыдд-уэ къалъытэу, абыхэм я фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэм ӀэфӀагъэ яритыр. Абы и щӀэныгъэ цӀэрыӀуэщ миристицин-ыр, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэм дахэ къагъэщӀыр. А миристициныр абы и ӀэфӀагъымрэ абы и щӀэныгъэмрэ къэзыгъэщӀырщ, абы и фӀыгъэкӀэ палэр щӀэныгъэшхуэ хъуащ. Иса палэ, зыгуэрхэм къагъэщӀа щӀэныгъэщ, абы и фӀыгъэкӀэ палэр нэхъыфӀыж хъуащ, абы и лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ, абы и тхыдэри нэхъ дахэ хъуащ.

Палэ, бжьэным и дыгъэ иту, Индонезиэм и нэщэнэ лъапӀэ.

Палэр зытетым и къэгъэнапӀэхэр куэдащ: абы къыхэкӀащ зэман блэкӀахэм щыщ къэралхэр зэпыухуэу, зауэхэр къыдэхъуэу, лъэпкъхэр зэтеухуэу. Зы лъэпкъ къудейм и Ӏыхьэ хъуауэ щыта а шхыныгъуэр, иужькӀэ дунейм и щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щыӀэ хъуащ, абы и лъэрыгъыр къигъэщӀауэ.

Бжьэным И Дыгъэ: Палэм И Зэхуэщхьэ

Бжьэным и дыгъэ (Myristica fragrans и адрей Ӏыхьэщ), палэм и пхъэху фӀыцӀэщ. Абы и фӀыгъэкӀэ палэр зытетым и лъэрыгъыр нэхъ дахэ хъуащ. Бжьэным и дыгъэ палэм елътауэ нэхъ ӀэфӀщ, нэхъ фӀыуэ щыгъуэ пэришщ, шхыныгъуэхэм и щӀэныгъэ куэдым щыбгъэдэӀуэнкӀэ хъунущ. Абы и щӀэныгъэр щӀэпхъуэжщ, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъуащ, абы и лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ. ЕпсалъэкӀэ, мэйс хпс къэзыщтэр, нэхъыфӀыжыр къэзыщтэрщ, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъунущ, абыхэм я лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ. Абы и щӀэныгъэ дахэщ, псалъэм папщӀэ, сымаджэщхэм и фӀыгъэкӀэ зэхуэмыдэ удзхэр щагъэхьэзырым. Абы и щӀапхъэр щӀэныгъэшхуэщ, абы и фӀыгъэкӀэ лъэпкъхэр зэгурыӀуэу, зэпыухуэу щытащ.

Къудамэ бжьэным и дыгъэ, Индонезиэм и шхыныгъуэ лъапӀэ.

Бжьэным и дыгъэ, щхьэхуит шхыныгъэу, езыр-езыру къагъэсэбэп шхыныгъуэ зэхуэмыдэхэм, щӀэныгъэхэм, иужькӀэ нэпцӀ хьэкъыщӀэхэми. Иджыри къэс, абы и ӀэфӀагъыр дунейм и къухэубыдыгъуэм хэтщ, абы и фӀыгъэкӀэ щӀэджыкӀэ куэд къыхэкӀащ.

Цындз: Къэрал Щэху

Цындзыр (Syzygium aromaticum), Индонезиэм и щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм къыздэкӀуэу щытащ. Абы и щӀэныгъэр щӀэпхъуэжщ, абы и фӀыгъэкӀэ къэралхэр зэгурыӀуэу щытащ. Цындзыр къыздэкӀыу щыта щӀыпӀэхэр нэхъыщхьэу Молукку тӀысыпӀэхэрщ. Цындзым и лъэрыгъыр цӀэрыӀуэщ, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъунущ, щӀэныгъэхэми щыбгъэдэӀуэнкӀэ хъунущ. ЕпсалъэкӀэ, цындзыр нэхъапэу къагъэсэбэпу щытащ пхъэхъуамбэ узхэмрэ нэгъуэщӀ узхэмрэ яужьыӀэным. Абы и нэщэнэ лъапӀэщ иджыри къэс индонезиэм и къэрал хабзэм хэту. Цындз щыгъуэжыр къэбгъэсэбэпынкӀэ хъунущ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъун папщӀэ, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэм и лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ.

Цындз щыгъуэжыр, дунейм и щэху.

Цындзыр иджыри къэс дунейм и кулинарием и Ӏыхьэ нэхъыщхьэщ, абы и ӀэфӀагъымрэ абы и щӀэныгъэмрэ куэдым къагъэсэбэп.

Удзыгъуэ: Мырзэ Гъуэгум И ЩӀалэгъуэ

Удзыгъуэр (Cinnamomum verum), щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм къыздэкӀуэу щытащ. Абы и тхыдэри щӀэпхъуэжщ, абы и фӀыгъэкӀэ дунейр зэрызэхэтыр зэхуэмыдэу щытащ. Удзыгъуэр нэхъапэу къагъэсэбэпу щытащ шхыныгъуэхэм и щӀэныгъэхэм. Абы и нэщэнэ лъапӀэщ иджыри къэс дунейм и щӀэныгъэхэм хэту. Абы и ӀэфӀагъыр, и щӀэныгъэр, и фӀыгъэкӀэ цӀэрыӀуэщ. Удзыгъуэм и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъунущ, абы и лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ. Абы и щӀэныгъэ лъапӀэщ, псалъэм папщӀэ, диабет узхэм яужьыӀэнымрэ антиоксидант зэхуэмыдэхэмрэ. Абы и фӀыгъэкӀэ дунейм и щӀэныгъэр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ, абы и тхыдэри щӀэпхъуэжщ.

Удзыгъуэ, щӀэныгъэ дахэ.

Удзыгъуэм и щӀапхъэр адыгэ псэукӀэм и Ӏыхьэ нэхъыщхьэ хъуащ, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъуащ. Абы и тхыдэм дыкъыщыхэмыкӀыу, щӀэджыкӀэ куэд къыддоӀуэ. Абы и щӀэныгъэр щӀэпхъуэжщ, абы и фӀыгъэкӀэ дунейр зэрызэхэтыр зэхуэмыдэу щытащ.

Шхыныгъуэхэм Я Дунейр: ЩӀэныгъэмрэ ЩӀэджыкӀэмрэ

Шхыныгъуэхэм я лъэрыгъыр зэрызехьэм и щӀэныгъэр щӀэпхъуэжщ. Абы и фӀыгъэкӀэ дунейр зэрызэхэтыр зэхуэмыдэу щытащ. Нэхъапэу, асписес къэзыгъэсэбэпхэм щыщхэр, ахэр зытепсэлъыхьхэр, ахэр къэзыгъэщӀахэр, абыхэм я фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр къыздэкӀуэу щыта щӀыпӀэхэр нэхъ дахэ хъуащ. Шхыныгъуэхэр иту щыӀэ щӀэныгъэхэр куэдащ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэм и лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ. Индонезиэм и шхыныгъуэхэм я фӀыгъэкӀэ дунейм и кулинариер щӀэгъэхуэбжьыкӀащ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ щӀэджыкӀэ куэд къыхэкӀащ.

ЕпсалъэкӀэ, локум зыхэлъ шхыныгъуэхэр абыхэм я фӀыгъэкӀэ нэхъ дахэ хъуащ. Палэмрэ удзыгъуэмрэ апхуэдэ шхыныгъуэ ӀэфӀхэм ӀэфӀагъэ яритыр. Ахэр шхыныгъуэ закъуэкъым, ауэ ахэр щӀэныгъэщ, ахэр щӀэджыкӀэщ, ахэр тхыдэщ. Абыхэм я фӀыгъэкӀэ дунейм и щӀэныгъэр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ, абыхэм я лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ. Абыхэм я фӀыгъэкӀэ дунейм и хабзэм и Ӏыхьэ нэхъыщхьэ хъуащ.

ЩӀэджыкӀэ Зэхуэщхьэхэр

• Палэр щӀэгъуэтыжын папщӀэ, XVIII лӀэщӀыгъуэм голландхэм Банда тӀысыпӀэхэм щыщ палэ щхьэнтэхэр хъуэпсапӀэ ягъэщӀащ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ ахэр дунейм и щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щагъэуващ.
• Цындзыр нэхъапэу къагъэсэбэпу щытащ Египетым щыщхэм, абыхэм ахэр мумификацием щыгъэсэбэпу щытащ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ цындзыр щӀэныгъэшхуэ хъуащ.
• Удзыгъуэр нэхъапэу абы и щӀэныгъэр щӀэпхъуэжщ Китаймрэ Индиэмрэ щыщхэм. Абы и щӀэныгъэр щӀэныгъэшхуэщ, абы и фӀыгъэкӀэ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъунущ, абы и лъэрыгъыр щӀэгъэхуэбжьыкӀащ.

Шхыныгъуэхэр зытетыр, ахэр зэрыӀэрылъхьэр, ахэм я тхыдэм дунейр зэрызэпищӀар щыдвгъэлъэгъуж. Ахэр шхыныгъуэ закъуэкъым, ауэ ахэр лъэпкъыр хъумэ щӀэпхъуэжщ, дунейм и тхыдэм и Ӏыхьэ нэхъыщхьэщ. А Индонезиэ шхыныгъуэ лъапӀэхэм я гъуэгуанэр щӀэджыкӀэщ, щӀэныгъэщ, дунейм и хабзэм и Ӏыхьэщ. Ахэр ди зэманым иджыри къэс къытхуэӀуэхужщ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ ди псэукӀэр нэхъ дахэ хъуащ, нэхъ ӀэфӀ хъуащ. Абыхэм я щӀэныгъэр щӀэпхъуэжщ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ дунейр зэрызэхэтыр зэхуэмыдэу щытащ. Абыхэм я щӀэныгъэр щӀэныгъэшхуэщ, абыхэм я фӀыгъэкӀэ щӀэджыкӀэ куэд къыхэкӀащ, ахэр зыщӀэуэ хъуар.

А Индонезиэ шхыныгъуэ лъапӀэхэм я щӀэныгъэр къэбгъуэтын папщӀэ, дыӀэщӀэкӀыныр нэхъыфӀыжщ. Inaspices.com-м уздэӀэщӀэкӀынкӀэ хъунущ нэхъыфӀыж палэ, бжьэным и дыгъэ, цындз, удзыгъуэ къэбгъуэтын папщӀэ. Ахэр лъэпкъыр хъумэ шхыныгъуэхэрщ, ахэр щӀэныгъэшхуэщ, ахэр къэбгъэсэбэпынкӀэ хъунущ шхыныгъуэхэр нэхъ дахэ хъун папщӀэ. ПэлъэщӀынукъым абыхэм я ӀэфӀагъымрэ я фӀыгъэкӀэмрэ.