Upload images to this post to show gallery.
Dönyanyŋ tarihynyŋ çüriginde, tereñ amzaqtar pen ötkür iyister bar. Çeçekter tiybinçelerinden kelgen bu ötkür iyister adamzat civilizaciyalarynyŋ ösüp, toqtarın öskürmiş. Olardaŋ çeginde, Indonesiyanyŋ remesteri – pala, bunga pala, cengkeh, çala kayy manis – çin Remes Jolynyŋ çürigi polğan.
Bu yazyda, biz bul remesterdiŋ terim tarihyna, sağat paydazynda, aş-tağam kulturasyna taɣy dünya bazarındaɣy oryna terim çürüp çıɣaz. Biz ul remeslerdiŋ qança çılğa adamzatqa payda keldire turɣanyn, taɣy alar qança çılğa bizdiŋ remes pusakazy (Remes Pusakazy) polup qalatyndaryn körip çıɣaz.
Remes Jolynyŋ Tariɣy (sejarah jalur rempah) — dönyanyŋ eŋ ezi bolğan savda joldarynyŋ biri. Ol Aziyany Batys dönya menen baylaştıryp, kulturanyŋ, bilimniŋ taɣy teknolojiyanyŋ almazuuna tölekti.
Indonesiyanyŋ Remes Tariɣy (sejarah rempah rempah di indonesia) ötkür tarihqa iye. Binçe çıl burun, Moluk adaları, “Remes Adaları” dep atalğan, pala, bunga pala taɣy cengkehtiŋ eŋ ulu öndürücüsü polğan. Bul remeslerdiŋ üşün Avropa, Aziya taɣy Ortalyq Şyɣystaɣy savdağarçılar dönyanyŋ ulu çeginde savda jolyn salğanlar.
Arab savdağarçılar binçe çıl boyy remes savdany baqtağanlar. Olar bul qymbat baa remesterdi Batysqa jetkizgenler. Sonra Portuqalçılar, İspançılar, Gollandçılar taɣy İngilizçiler remes bulmaq üşün Molukka kelgenler. Alar bul remeslerdi qoldan almak üşün binçe söveş qılğanlar. Bul tarihta remeslerdiŋ qança ulu oryn tutqanyn körgezedi. Olar üşün ulus söveş salğan.
Pala (Nutmeg), latynça Myristica fragrans, – Indonesiyanyŋ Moluk adalarınyŋ tüp yerindegi aƣaş. Anyn tögerik, şyğyl bijesi aş-tağamda da, derman-çemlikte de qoldanady. Pala özüniŋ ötkür-jyrğymdyq amzaɣy menen tanymal.
Pala çemçik derman sıyax. Anyn sağatqa binçe paydazy bar. Ötkür iyisi menen ol ulu. Pala yrlanğan köptegen eski dermanlarda qoldanılğan. Myristitsin (מיריסטיצין) — Palanyŋ eŋ ulu aktiv birleşmeleri. Ol antioksidant bolup, inflammaciyany azaytady. Terim çürüvlerde körgezilgençe, Pala uyqunu yahşılay, aş-tağam siñirüünü ösküre alady. Anyn anti-inflammator qasiyetteri çorğan ağyrtysyny azaytqa aladı. Eki çemçik pala aşağan adamnyŋ uyqusy yahşılanyp, kökeli öskendikteri qazylğan.
Pala çürük ötkür iyis berüvçü. Ol köptegen aş-tağamda, içimlikterde qoldanady. Ayyraqqa, kofe, şorpa taɣy sütle. Múskat Kryddy (múskat krydd) yrlanğança, Pala aş-tağamnyŋ amzaɣyn ösküre turɣan bir ötkür iyis.
Pala özüniŋ terim amzaɣy üşün dönyanyŋ aş-tağamynda ulu oryn tutady. Eropa aş-tağamynda ol kartofel, sütle taɣy şorpa sıyax tamahlarda qoldanady. Ortalyq Şyɣys aş-tağamynda, Pala goş taɣamlarında taɣy plovta qoldanady. Asiyada ol köptegen körüñlerde taɣy dessertlerde bar.
Mınya Pala qoldanylyp keldire turɣan bir aş-tağam:
Bunga Pala (Mace) Palanyŋ bijesiniŋ syrtynda ösken altyn-qyrmyzy öndü bir perdedik kök. Ol Paladan ayrı ösken, özüniŋ ötkür amzaɣy menen tanymal. Bunga Pala Paladan da ötkür taɣy şyğyl amzaqqa iye.
Bunga Pala, ya Mace, Paladan körä köpsütülgen. Anyn amzaɣy Palanyŋkynan da ötkür taɣy qolaçılı. Bul öndüremniŋ sapasy Mace Hööktürülüg Pulutaj (mace hps) dep bahalanady, yane ol öndüremniŋ eŋ ülgürlü sapasyn körgezedi.
Bunga Palanyŋ iyisi Palanyŋkına uyqaydy, bıraq ta olar arasındağı parıq bardy. Bunga Pala daha jaryq, ötkür taɣy sitruslyq amzaqqa iye. Ol ötkür iyis dönyanyŋ köptegen aş-tağamlarında qoldanady. Ayyraqa Eropa taɣy Aziya aş-tağamynda.
Aş-tağamda, Bunga Pala aş-tağamdy ötkürmek üşün qoldanady. Ayyraqa şorpalarda, kartofellarda, çorbada, goş tamahında taɣy baqlajan aş-tağamında. Bunga Pala ayyraqa yrlanğan bir çemçik derman da bolup keldire turğan. Anyn qanqa, ötkür iyis berüvşü taɣy azaq-terik paydaları bar. Köptegen adamdar ony aş-tağam siñirüünü yahşılarğa qoldanğanlar. Anyn azaq-terik paydaları qanqa. Lokum, Turkiyanyŋ jyrğymdyq aşy, Bunga Pala menen qatqılağan çax oŋay bolup turady. Bunga Pala özüniŋ ötkür iyisi menen oŋay.
Cengkeh (Cloves), latynça Syzygium aromaticum, – Moluk adalarınyŋ ezi aɣaşy. Anyn quruq çeçek tömbüklüteri dönyanyŋ eŋ ulu remesteriniŋ biri. Cengkeh özüniŋ ötkür, jyrğymdyq taɣy biraz avyr amzaɣy menen tanymal.
Cengkehtiŋ sağatqa binçe paydazy bar. Cengkeh çüriğinde eugenol bar. Ol antioksidant, anti-inflammator taɣy antiseptik bolup turadı. Eski dermanlarda Cengkeh çeşik terik ağyrtysyny, aş-tağam siñirüünü taɣy çorğan ağyrtysyny azaytarğa qoldanılğan. Cengkehtiŋ ötkür iyisi tistegi ağyrtyny basqa aladı. Cengkehti çayınmaq ağyzdaɣy bakteriyalardy öltürüp, ağyzdagy iyisti yahşılay aladı.
Cengkeh dönyanyŋ aş-tağamynda ulu oryn tutady. Avrupa aş-tağamynda Cengkeh jyrğymdyq tamahlarda, göşterde taɣy şorpalarda qoldanady. Asiyada ol köptegen körüñlerde, plovta taɣy curryde bar. Cengkeh, aspices (aspices) sıyax, köptegen başqa remester menen oŋay baylanady. Cengkeh çüriğinde kofe, çay, şokolade taɣy isyq içimlikter ötkür iyisti.
Mınya Cengkeh qoldanylyp keldire turğan bir aş-tağam:
Kayu Manis (Cinnamon), latynça Cinnamomum verum, – Indonesiyanyŋ taɣy Şri Lankanyŋ tüp yerindegi aɣaş. Anyn quruq qabıɣy dönyanyŋ eŋ ulu remesteriniŋ biri. Kayu Manis özüniŋ jyrğymdyq, tereñ taɣy ötkür amzaɣy menen tanymal.
Kayu Manis tarihta ulu oryn tutqan remes. Eski Mısırda ol mumiyalama üşün, derman-çemlikte taɣy iyis berüvde qoldanılğan. Rim İmperiyasynda Kayu Manis qymbat taɣy az tapılan remes polğan. Eski kitaplarda Kayu Manis yrlanğan. Ol daxı bir altın sıyax. Kayu Manis bir neçe mıŋ çılğa dönyanyŋ çeşik aş-tağam kulturalarına, dermanlaryna taɣy qanqalaryna tereñ täsiri bar.
Kayu Manis çüriğinde cinnamaldehyde bar. Ol antioksidant bolup, anti-inflammator qasiyetterge iye. Kayu Manis qan qantynyŋ dengeyin tüzette aladı. Terim çürüvlerde körgezilgençe, Kayu Manis diabetniŋ aldyn alıp, çürek sağatyn yahşılay aladı. Anyn iyisi adamnyŋ kökelin yahşılay, stressni azaytady. Kayu Manisniŋ azaq-terik paydaları da bar. Ol antibakterial taɣy antifungal bolup turadı.
Kayu Manis dönyanyŋ aş-tağamynda ulu oryn tutady. Ol jyrğymdyq tamahlarda, çorpalarda taɣy desertlerde qoldanady. Kofe, çay, şokolade taɣy isyq içimlikter Kayu Manis menen ötkür iyis bergen çax oŋay bolup turady.
Pala, Bunga Pala, Cengkeh, Kayu Manis – bul remesler Indonesiyanyŋ Remes Pusakazy (Remes Pusakazy) polup sanalady. Olar dönyanyŋ tarihyn, aş-tağam kulturasyn taɣy sağat dermanın öskürmiş. Bul remeslerdiŋ terim iyisteri taɣy amzaqtary qaysı da bir tamah içinde (spices in) oŋay bolup turady. Olar adamzatqa binçe çılğa payda keldire turɣan.
Mınya, İsa Nutmeg (İsa Pala) sıyax, köptegen öndürüvçüler bu qymbat baa remesterdi dönyanyŋ çeşik çegine jetkizediler. Her bir remes özüniŋ ötkür iyisi menen, sağat paydazy menen taɣy aş-tağam kulturasyna bergen ulu orny menen tanymal.
Bizdiŋ dönyada bu remeslerdiŋ orny yrylmayan. Olar dönyanyŋ çeşik çeginde qoldanylyp, adamzatqa ulu payda keldire turğan. Olar bizdiŋ remes pusakazy polup qalatyndar.
Indonesiyanyŋ bu şaqlanıs remesteriniŋ terim amzaqlaryn taɣy paydazın sizniŋ aş-tağamyŋyzɣa qoşup körüŋüz. Eŋ ülgürlü sapaly Pala, Bunga Pala, Cengkeh taɣy Kayu Manis üşün, inaspices.com saityna barıŋyz. Olar sizge dönyanyŋ eŋ yahşı remesterini öndürüp, jetkizeler. Sizge eŋ yahşı Mace Hööktürülüg Pulutaj (mace hps) sıyax sapaly öndüremderdi berüv üşün inaspices.com/product/mace-nutmeg/, inaspices.com/product/clove/, taɣy inaspices.com/product/nutmeg/ taɣy basqa da öndüremderdi körüñüz.