Upload images to this post to show gallery.
Duniyaa keenya kan babbareedduu kana keessatti, jiraattoonni Indoneeshiyaa akkuma waan addaa tokkoon kabajamoodha. Kan isaan adda taasisu, qorichoota mi’aawaa fi urgaa’oo kanneen seenaa, aadaa fi fayyaa dinqisiisaa qaban qabaachuu isaaniiti. Bifa dhangala’oo fi hawwataa kanaan, isin gara Indoneeshiyaatti, lafa qorichootaa, geessina. Imala kanaan waa’ee Pala (Nutmeg), Bunga Pala (Mace), Cengkeh (Cloves), fi Kayu Manis (Cinnamon) kan ummata Indoneeshiyaa biratti qofa osoo hin taane, addunyaa guututti bakka guddaa qaban waliin beekna.
Gaafa durii, qorichoonni akka warqii fi meetii turan. Isaan qabeenya guddaa turan, qabeenya daldalaa addunyaa jijjiiruu danda’u. Keessattuu, seenaa daandii qorichaa yeroo daldaltoonni Giddugaleessa Bahaa, Yuurooppii fi Eeshiyaa gidduutti qorichoota Indoneeshiyaa ka’umsa godhatan nutti hima. Daldaltoonni kun qorichoota baay’ee fageenya irraa fidanii gurguruudhaan bu’aa guddaa argatan. Seenaa qorichoota Indoneeshiyaa keessatti hiyyummaa addaa kan qabu yoo ta’u, kunis qorichoonni kun dhiibbaa diinagdee, siyaasaa fi hawaasummaa guddaa biyya kana irratti qabaachuu isaanii agarsiisa. Biyyoonni Yuurooppii kan akka Poorchugaal, Nezerlaandii fi Ingiliz Indoneeshiyaa to’achuuf qorichoota kanaaf jecha waraana guddaa godhan.
Fakkii: Seenaa daandii qorichaa kan Indoneeshiyaa
Warraaqsi qorichootaa kun dhiibbaa guddaa addunyaa irratti fide. Wal-qunnamtii aadaa, guddinni saayinsii fi teeknooloojii, akkasumas lafa irratti jijjiirama daangaa fidan. Indoneeshiyaan, keessattuu Moluccas (Maalukuu) kan “Odola Qorichaa” jedhamu, garaagarummaa qorichoota addunyaa irra jiruuf madda guddaadha.
Pala ykn nutmeg, firiin muka Myristica fragrans irraa argamu, qoricha dinqisiisaa fi adda ta’eedha. Firiin tokko qoricha lama kenna: Pala (nutmeg) mataa isaa fi Bunga Pala (mace) kan baala diimaa ykn bifa bunaa kan pala marsuudha. Kun nama ajaa’iba! Urgaan pala kan ho’aa fi mi’aawaa ta’e nyaata hedduuf ni fayyada. Keessattuu, muxaa isaa nyaata mi’aawaa, shurbaa, dhangala’aa fi baay’ee biraatiif ni fayyada. Yuurooppii keessatti, múskat krydd baay’ee jaallatama, nyaata adda addaa keessatti akkasumas nyaata baramaa kan akka béchamel sauce fi ho’aa aduuf ni fayyada.
Fakkii: Firiin Pala kan baala Bunga Pala qabu
Gara fayyaatti yoo dhufnu, pala faayidaa hedduu qaba. Qoricha madaa’aa ta’uu danda’a, dhibee garaachaa hir’isuuf gargaara, akkasumas hirriba gaarii argachuuf nama gargaara. Garuu, yaadadhaa, yoo baay’ee fudhatame miidhaa qabaachuu danda’a, myristicin qabaachuu isaatiin kan jedhamu. Kanaafuu, sirriitti fayyadamuun barbaachisaadha.
Fakkii: Nutmeg dhangala’aa, argachuuf as cuqaasaa
Bunga Pala ykn Mace, qoricha urgaa’aa fi mi’aawaa yoo ta’u, baala pala irraa argama. Urgaan isaa pala caalaa laafaa fi mi’aawaa, urgaa bunaa fi citrus qaba. Kanaaf, mace qulqullina olaanaa qabaachuun isaa nyaata adda addaa keessatti akka filatamutti tajaajila. Urgaan isaa nyaata mi’aawaa fi nyaata ashaboo lamaaninuu keessatti bal’inaan fayyadama. Keessattuu, nyaata biskita, keekii, akkasumas nyaata foonii fi shurbaa keessatti ni fayyada.
Fakkii: Bunga Pala adoo hin gogin
Mace fayyaadhaafis faayidaa guddaa qaba. Qoricha dhibee garaachaa ta’ee tajaajila, akkasumas dhibee killaa hir’isuuf gargaara. Keessattuu, bara durii kaasee qoricha aadaa keessatti fayyidaa guddaa qaba ture. Bunga Pala, akkuma pala, addunyaa daldalaa keessatti baay’ee barbaadama. Qulqullinni isaa fi urgaan isaa dinqisiisaa ta’e addunyaa maraa irratti jaallatama. Qorichoonni Indoneeshiyaa, dabalataan bunga pala, gosa adda addaa fi qulqullina olaanaa kanneen qorichoota gurguddoo ta’an of keessaa qabu.
Fakkii: Mace Nutmeg qulqullina olaanaa, argachuuf as cuqaasaa
Cengkeh ykn cloves, firiin muka Syzygium aromaticum irraa argamu, qoricha urgaa’aa fi mi’aawaadha. Moluccas, Indoneeshiyaa keessatti dhalate, cengkeh yeroo dheeraadhaaf qoricha dinqisiisaa ture. Seenaa daldalaa addunyaa keessatti bakka guddaa qaba. Fakkeenyaaf, bara durii kaasee daldaltoonni Yuurooppii fi Eeshiyaa gidduutti waljijjiiran. Cengkeh baay’ee cimdaa, mi’aawaa fi urgaa’aa yoo ta’u, nyaata fi dhugaatii adda addaatti fayyada.
Fakkii: Cengkeh goge, qoricha beekamaa addunyaa
Faayidaan cengkeh fayyaadhaaf dinqisiisaadha. Qoricha madaa’aa ta’uu danda’a, dhibee ilkaanii fi gumiitiif ni fayyada, akkasumas dhibee garaachaa hir’isuuf gargaara. Keessattuu, ‘eugenol’ kan jedhamu of keessaa qaba, kunis qoricha dhibee baakteeriyaa fi virusii ta’uudhaan beekama. Cengkeh akka qoricha nyaata keessatti (spices in food) cimdaa fi dhangala’aa dhugaatiif ni fayyada, keessattuu Shaayii (tea), bunni fi nyaata foonii adda addaatti ni fayyada.
Fakkii: Cloves qulqullina olaanaa, argachuuf as cuqaasaa
Kayu Manis ykn Cinnamon, baala muka Cinnamomum irraa argamu, qoricha addunyaa guutuu jaallatamuudha. Urgaan isaa mi’aawaa fi ho’aa yoo ta’u, nyaata, dhugaatii fi dawaadhaaf ni fayyada. Gosa lama qaba: Ceylon Cinnamon (kan Indoneeshiyaa, Sri Laankaa fi Indiyaa keessatti argamu) fi Cassia Cinnamon (kan Chaayinaa fi Indoneeshiyaa keessatti argamu). Ceylon Cinnamon urgaan isaa laafaa fi mi’aawaa yoo ta’u, Cassia Cinnamon immoo urgaan isaa cimaa fi mi’aawaa dhiibbaa qabuudha.
Fakkii: Muka Kayu Manis, madda urgaa mi’aawaa
Fayidaan kayu manis fayyaadhaaf baay’eedha. Dhibee sukkaaraa to’achuuf gargaara, sababii ‘insulin sensitivity’ dabaluu danda’uuf. Kana malees, qoricha madaa’aa fi ‘antioxidant’ cimaa ta’uu danda’a. Nyaata mi’aawaa kan akka keekii, biskita, shurbaa fi dhugaatiif baay’ee fayyada. Lokum (Turkish delight) ykn dhugaatiin Yuurooppii kanneen akka mulled wine akkasumas shaayii keessatti bal’inaan fayyada. Kunis, Kayu Manis akka qorichoota gurguddoo (aspices) keessaa tokko akka ta’e mirkaneessa.
Fakkii: Kayu Manis dhangala’aa fi bubuqqa’aa, argachuuf as cuqaasaa
Indoneeshiyaan, kan qabeenya uumamaa dinqisiisaa qabdu, dhaaltummaa qorichaa hin dagatamne kan addunyaaf kenna. Qorichoonni kun, kan akka pala, bunga pala, cengkeh fi kayu manis, dhandhama nyaataa keenya jijjiiruu qofa osoo hin taane, seenaa addunyaa jijjiiran. Isaan akka bu’uura daldalaa, wal-qunnamtii aadaa fi guddina teeknoloojii ta’anii tajaajilan. Har’as, Indoneeshiyaan gabaa qorichootaa addunyaa keessatti bakka guddaa qabdi. Qulqullinni fi urgaan qorichoota ishii addunyaa guutuu irra jiruun jaallatama.
Qorichoonni Indoneeshiyaa, kanneen qorichoota hunda (spices in general) caalaa qulqullina fi urgaa addaa qaban, korniyaa addunyaa irra jiran hundaaf ni fayyadu. Fayidaan isaan fayyaaf qaban, dhandhamni isaan nyaataaf kennan, akkasumas seenaan isaan qaban baay’ee dinqisiisaadha.
Imala keenya daandii qorichootaa Indoneeshiyaa keessatti goone kan xumurre ta’us, dhandhama fi urgaan qorichoota kanaa yeroo hunda jireenya keenya keessa jiraata. Pala, Bunga Pala, Cengkeh fi Kayu Manis qorichoota qofa osoo hin taane, dhaaltummaa kan dhalootaa dhalootatti darbu, kan seenaa, aadaa fi fayyaa of keessaa qabuudha. Warraaqsa qorichootaa, kan yeroo daldala fi wal-fageenya baay’ee kan ture, hiyyummaa dinqisiisaa kan qorichoota kanaa agarsiisa.
Yoo qorichoota Indoneeshiyaa qulqullina olaanaa fi urgaa gaarii qaban barbaaddan, inaspices.com iddoo filatamaadha. Isaan qorichoota adda addaa kan Indoneeshiyaa irraa dhufe, qulqullina isaa eegamee fi haala sirrii ta’een qophaa’e dhiyeessu. Jireenya keessan qorichoota mi’aawaa fi urgaa’oo kana kanaan mi’eessaa! Qorichoota keenya qulqullina olaanaa qaban, kan akka Nutmeg, Mace Nutmeg, Clove fi Cinnamon argachuuf nu gaafadhaa. Isaan hundinuu haala qulqullina olaanaa qabuun kan qophaa’aniidha.