Kawsaykunapa chawpinpi, aswan unaymanta, Indonesia suyup sunqunpi huk hatun yachay kawsan, chaymi murukunaq qhapaq kawsaynin. Kay mamallaqtapa inti lluqsiq kinrayninpi, Maluku nisqa islakunapi, murukunaqa manam mikuyllachu karqa, aswanpas quri hinam, qullqi hinam karqa, pachantinpa ñanninkunata hukllachaq. Kaypim paqarirqa Pala (Nutmeg), Bunga Pala (Mace), Cengkeh (Cloves), Kayu Manis (Cinnamon) ima. Paykunaqa manam sumaq qapachayllachu karqaku, aswanpas pachantinpa wiñay kawsayninta huk nirqankum, llaqtakunata wanakurqankum, hatun puriykunata wiñarichirqankum.

Kunan punchawpi, kay murukunaqa kunanraqmi hatun chanita apanku, sumaq mikuykunata ruraspapas, unquykunata hampispapas. Kawsaypa munayninpi, llaqtapa sunqunpi, kay murukunaqa aswan ñawpaqmantam runakunapa kawsayninpi saphinchasqa kanku. Kaypiqa qawarisunmi paykunapa sumaq kawsayninmanta, wiñay kawsayninmanta, chaninninmanta ima.

Pala: Pachapa Muruq Kawsaynin

Pala, icha Nutmeg, Indonesia suyupi, Maluku islakunapi paqarirqa, chaytaqa Runakunaqa “Murukunaq Isla” nispam riqsinku. Kay muruqa iskayninmi sumaq qapachayta quwanchik: pala muru (the seed) hinaspa bunga pala (the aril). Huklla sachamanta iskaynin qapachayta tariyqa manachaymi kay pallapa kancharisqan. Pala sachaq rurunqa huk yuraqta tukun, chaymanta kuka hina, hinataqmi puka llimpiyuq tukukunaqwan pallataqa kawsachin. Ruru ukhupiqa chinkasqam kawsan pala muru, chaytaqa millay ukucha qara (nutmeg shell) pakaykuchkan. Chay millay ukuchaq hawantaqmi sumaq puka llimpiyuq, qillu llimpiyuq tikacha qara kawsan, chaytaqa bunga pala ninchikmi. Kayqa huk yachaymi, huk llaqtapa chanincha kawsayninmi, imaynam murukunaq ñawpaq kawsaynin.

Bunga Pala: Llaqtakunapa Quri Sulluy

Bunga palaqa, icha Mace, pallapa quri sulluyninmi. Mana palapa qapachaynin hinachu, aswanpas aswan llanllaq, aswan qali qapachayniyuqmi. Mana mana imayniqta hinam aswan qaliwan pachamamaq pawanpi. Mikuykunapi, bunga pala aswan limpio kachkaq (mace hps) maytachus mikuyninchikta sumaqta tikran, chaytaqa ancha chaniyuqmi pay. Mikuykunaman sumaqta qapachayta qun, mikhuna ukhupi kawsayta, munayta ima tariyta. Ñawpaqmantapacha, Europa llaqtakunapiqa ancha chaniyuqmi karqa, chayraykum huk hatun qullqiwan rantiqku, quri hinam chay pacha karqa. Kunan punchawkama, kay qapachayqa maypipas munaymi kawsan, sumaq postrekunapi, supay sumaq mikuykunapi, uchuk pisi kawsaywan mikuykunapa sunqunman churaspa.

Maypipas mikuykunata ruraspapas, huklla huk pala (isa nutmeg) wallqata qapachayta quqtiqa, chayqa kawsayta tikranmi. Pala muruqa aswan sinchi qapachayniyuqmi, chayam aswan asllata llamkachiqta. Bunga palaqa llanllaqta, aswan sumaqta qapachayta qun. Kay iskaynin murukunaqa manam sapallankuchu sumaq kanku, aswanpas hukllachasqaqa huk hatun sumaq kawsayta quwanchik, chaymi pala muru kawsay (múskat krydd) chayaynin.

Cengkeh: Sumaq Pachapa Qhawarichisqan

Cengkeh, icha Cloves, huk sumaq muru, chayqa Maluku islakunapi, Ternate, Tidore, Makian, Bacan nisqa islakunapi paqarirqa. Kay muruqa iskunpa tikachanmanta lluqsimun, manaraq kawsachkaspa. Mana chakrasqa kawsayninqa huk sumaq qapachayta qun, chayqa sumaq kawsaypa sunqunpi kawsan. Ñawpaqmantapacha, Cengkehqa huk hatun chaniyuq muru karqa, chaymi China suyupiqa, qhari sapa qamachiqqa chaytaqa siminpi hap’isqa, chaynapi sumaqta rimarinanpaq. Europa suyupiqa, chay pachaqa ancha chaniyuqmi karqa, quri hinam. Cengkehqa manam mikuykunallapi munaychu karqa, aswanpas kay murukuna hampipi (spices in traditional medicine) hatun chaniyuq karqa.

Cengkehqa eugenol nisqa kawsayniyuqmi, chaymi anti-inflamatorio, antioxidante, hinaspa antiseptiko kasqanrayku riqsisqa. Chayraykum kunanraqmi pachamamapa hampikunapi llamk’achinchik. Kiru nanayta hampinanpaq, qapachayta qunanpaqpas. Mikuykunapiqa, Cengkehqa aswan sinchi qapachayniyuqmi, chaymi asllata llamk’achinchik, chaywanpas sumaqta tikrachiqta mikuyninchikta. Mikuykunapa sunqunman churaspaqa, sumaq kawsaywanmi ruwanchik, imaynam kay murukuna mikuykunapi (spices in cooking) aswan chaninchaqta.

Kayu Manis: Sumaq Yuyaypa Killan

Kayu Manis, icha Cinnamon, Indonesia suyup huk qhapaq murunmi, sumaq kawsayniyuqmi. Kay muruqa sachaq qaranmanta lluqsimun. Iskay hatun rikchaynin kawsan: Cinnamomum verum (Ceylon Cinnamon) hinaspa Cinnamomum cassia (Cassia Cinnamon). Indonesia suyupiqa Cassia rikchaymi aswan wiñan, chayqa aswan sinchi, aswan miski qapachayniyuqmi. Kayu Manisqa unay pacha aswan chaniyuq karqa, chaymi Egipto llaqtakunapiqa kawsaykunata waqaychaspapas, pachamamata sumaqta qapachaykuspapas llamk’achiqku. Unaymantapacha Kayu Manisqa pachantinpi munay karqa, chayraykum hatun puriykuna rurakurqa, kay muruta tarinapaq.

Kayu Manisqa manam mikuykunallapichu munay, aswanpas kay murukuna hampipi (spices in traditional medicine) hatun chaniyuqmi. Antioksidante, antiinflamatorio kasqanraykum riqsisqa. Huk runakunapas ninku, chayqa yawarpi asukarta pisiachiqmi, chayam diabetis unquywan kaqkunapaq ancha allin. Mikuykunapiqa, Kayu Manisqa ancha sumaqmi, postrekunapi, frutakunawan, cafewan ima. Sumaq qapachayniyuq kasqanraykum, kay murukuna sumaq qapachaypi (spices in fragrance) llamk’achinchik, qapachaykunata ruraspapas, wasita sumaqta qapachaykuspapas. Kayqa huk muru, chayqa runakunapa yuyayninpi sumaqta saphinchasqa kawsan.

Murukuna: Llaqtakunaq Chawpin

Indonesiapa murunkunaqa manam pachantinpa wiñay kawsaynillatachu rikuchin, aswanpas kunan punchawpipas hatun chanita apan. Sapan muruqa huk saphiyuqmi, huk kawsayniyuqmi, huk munayniyuqmi, chayraykum chaytaqa llaqtapa sunqunpi hap’inchik. Indonesia suyupiqa murukunaq ñawpaq kawsaynin (pusaka rempah) manam unay yachayllachu, aswanpas kawsaypa sunqunmi, chayqa pachantinpa murukunaq munayninpi aswan chaniyuq kawsayta apan. Kay murukunaqa manam mikuykunallapi munaychu, aswanpas hampikunapi, sumaq qapachaykunapi, hinaspa astawanpas achka ruwaykunapi kay murukuna ruwaypi (spices in use) rikuchikun.

Pala, Bunga Pala, Cengkeh, Kayu Manis, kaykunaqa manam sapallankuchu, aswanpas achka huk murukunawanmi, imaynam turmeric, ginger, lemongrass, galangal ima. Kaykunaqa Indonesia suyupa sumaq kawsayninmi. Achka pachakunapim runakunapa kawsayninpi, pachantinpa qillqasqanpi kawsarqaku. Kunankama, kay murukunaqa pachantinpa cocinankunata, pachantinpa hampikunata, pachantinpa kawsayninta tikrachinku.

Pala: Mikuykunapa Sumaq Chanin

Palaqa, huk pisi huk pala muruwanpas, huk hatun tikrayta apamun mikuyman. Mikuykunapiqa achka kawsayniyuqmi. Sumaq postrekunapi, tortakunapi, puddingkunapi. Chaymantaqa hatun mikuykunapipas sumaqmi, imaynam sopakuna, carne mikuykuna, hinaspa aswan achka. Chaymi pala muru kawsay (múskat krydd) pachantinpi aswan riqsisqa. Kay muruq sumaq qapachayninqa mana sapallanchu, aswanpas huk murukunawan hukllachasqa, huk hatun sumaq kawsayta rikhurichin. Chaymi, sapa kuti pallata llamk’achispaqa, huk hatun kawsaywanmi pukllachikunchik, huk unay yachaywanmi pukllachikunchik, chayqa Indonesia suyumanta paqarimun.

Indonesia suyup qhapaq murunkunaqa manam mikuyninchikta sumaqchayllachu, aswanpas runakunapa yuyayninta, runakunapa sunqunta wiñay kawsaywan hukllachaqmi. Sapa kuti huk muruta llamk’achispaqa, huk unay pachawanmi hukllachakunchik, huk hatun wiñay kawsaywanmi hukllachakunchik. Kay murukunaqa pachantinpa chawpinpim kawsan, chaymi runakunapa kawsayninpi mana qasqalla kawsanku.

Kay sumaq murukunata tarinaykipaq, maytapas qhapaq kawsaywan wakichasqa kachkan, inaspices.com nisqaman rispaqa, pachamamaq murunkunata tarinkim. Chaypiqa aswan sumaqlla, aswan limpio kachkaq murukunata tarinkim, chaymi sumaq mikuykunata ruranaykipaq, sumaq kawsayta tariynaykipaq. Kay murukunaqa manam mikuylla kanchu, aswanpas huk kawsaymi, huk yachaymi, huk sumaq yuyaypa sunqunmi, chayqa pachantinpi aswan sumaqta kawsan.