Upload images to this post to show gallery.
Dinya de çend tiştî estê ke, zey baharatan, wina bandorê kultur, ticaret û hetta seyahetanê merdiman kerdo. Îndonezya, welatê ke nameyê “Dewletê Giravanê Baharatan” ra şinasîyeno, bi qasê ke xezîneyê cografîk û kulturî yo, wina zî xezîneyê baharatan o. Îro ma do şorîyê rêça tarîxî ser, seyahetêko bêhnîn bikerîme û çar baharatê ke hem dîmenê cîhanî vurnayê hem zî her roje sofrayanê ma de ca gênê, înan nas bikerîme: Pala (Nutmeg), Bunga Pala (Mace), Cengkeh (Cloves) û Kayu Manis (Cinnamon).
Serrahanê ke hetê rocanayîşî ra ameyî Ewropa, semedê zêde baharatanê zey zerqê zêrênî bî. Cihê cografîk yê Îndonezya, bi taybetî Giravê Maluku, merkezê nê ticaretê bêpayan bî. Raya baharatan ya ke Asya ra Ewropa rê şîyêne, tena ticaretê baharatan nêkerdêne, kultur, zanayîş û hetta ayînî zî pabeste kerdêne. Nê tarixê rayîrê baharatan de, ke bi serrahan, kaşfkerdiş û bazirganîyê barabere pîya bî, baharatê Îndonezya bîyî motora averberdişê cîhanî. Her yew baharatê ke ma ser o qisey kenîme, perçeyêko pîl ê nê mirasê baharat ê ke heta ewro resayo ma.
Zanayîşê baharatan, hetta serranê miladî ra ver zî, yew eleqeyêko pîl dîyeno. Fîravunê Misrî merdeyanê xo pîya baharatan defin kerdêne, Romayijan zî baharatî semedê xeylê çi (dermancî, vexwerdî, boye) şuxulnayêne. Labelê, tîcaretê baharatan bi taybetî semedê Pala û Cengkeh ke tenê Giravê Maluku de bî, zêdîya. Nê baharatî, ke zêde giranan bi zêrî zî viraştêne, vînayîşê rêçanê deryayî yê neweyan, kolonyalîzm û pêşveşîyayîşê ekonomîya cîhanî de rolêko bingeyîn kay kerdî.
Pala (Myristica fragrans) û Bunga Pala (Mace) her di zî yew dare ra yenê. Pala, bîcê dare yo, yê ke qalikêko qehweyî yê zexm mîyan de yo. Bunga Pala zî, qalikê sor ê bîcî yo, yê ke bîcî pêşnaneno. Nê di baharatê ke, yewî cengê xo yo pîl û yewî zî cengê xo yê nermî esto, yew dare ra yenê. Bi serran, Pala u Bunga Pala zî bîyî semedê şerê kolonyalîstan û rêçanê tîcarî yên neweyan. Nê yewbînan ra cîya baharatî yê ke yew mergî ra yenê, bi reng, bêhn û tamê xo yê cîya cîya, cîhanî de zaf eleqeyî vînenê.
Pala, hem şîranîyan de hem zî xwarinanê sêlîn de zaf şuxulîyeno. Cengê ci yo germ û şîrîn esto. Têkîlîya xo bi merdimî ra zaf kehan a. Çîyê ke Pala xususî keno, maddeya bi nameyê myristicin o. Nê madeyî Pala rê taybetmendîyê aromatik û dermanî dano. Miqdarêko hindik de, myristicin taybetmendîyê xeyrî (antî-înflamatuar, antîoksîdan) nîşan keno. Múskat baharat, ke yew hêmana bingeyîne ya zaf xwarinanê Ewropayî ya, semedê bedewîya tamê xo û feydeyê ci yê weşîye ra qedrî vîneno. Pala, bi awayê kevneşopî semedê ke nîşanê wartişî (digestion) hewl biko, raxatîye bido û hetta semedê weşîya meşînî (brain health) zî şuxulîyeno. Isa pala, bi taybetî Palaê Îndonezya, bi kalîteya xo yê berze cîhanî de namdar o.
Bunga Pala (Mace), qalikê bîcî yo, yê ke rengê ci sorê porteqalî ra heta sorê tarî vurîyeno. Cengê ci, Pala ra nermêr û nexşetîyo. Cengê Bunga Pala, Pala ra zaf cîya yo û zêde xwarinanê ke hewcedarê yew bêhnêko nazik û delal î, înan de şuxulîyeno. Mace HPS (Hand Picked Selected), ke kalîteya tewr berze ya Bunga Pala temsîl keno, bi destî yeno cîyakardene û tena parçeyê tewr hewlî yenê weçînitene. Nê kalîteya berze, peymana tîcaretê baharatan de zaf muhîm a. Bunga Pala, bi taybetî xwarinanê goştî, pîrîncî, şîranîyan û hetta şimitan de zî şuxulîyeno. Bunga palaê Îndonezya, bi kalîteya xo û bêhnê xo yê zaf xasî ra, şefanê cîhanî ra zaf eleqeyî vîneno.
Cengkeh (Syzygium aromaticum), goncê dare yo, yê ke hêna nêbîyo ro. Bi cengê xo yê zexm, bêhnê xo yê germ û feydeyê xo yê dermanî ra, Cengkeh yew baharatêko bingeyîn o. Cengkeh zî zey Pala, deqqa Îndonezya, bi taybetî Giravê Maluku ra yo. Bi serran, Cengkeh bîyo perçeyêko bingeyîn ê ticaretê cîhanî. Her yew Cengkeh, ke bi boyê xo yê xususî yeno naskerdene, bi awayê kehanî semedê xwarinan, çayan, hetta dermananê diranan zî şuxulîyeno.
Cengkeh, taybetmendîyê antîseptîk û antîînflamatuar ê xo yê berzî ra, serran ra nata di dermanê kehanî de şuxulîyeno. Yağê Cengkehî, semedê ke dirananê decîyan aram biko û enfeksiyonan ra pawito, zaf eleqeyî vîneno. Bawli de Cengkeh, tena semedê ke tamê xwarinan hewl biko nê, semedê ke weşîya merdimî zî pawito, zaf muhîm o. Cengkehê Îndonezya bi kalîteya xo ya berze û cengê xo yê taybetî ra namdar o. Nê Cengkeh, hem xwarinanê Asyayî de hem zî xwarinanê Ewropayî de zaf eleqeyî vîneno. Heta ke, tayê dewan de, zey şîranîya lokum, cengkeh bêteyîna têmiyanê şîranîyan de zî ca gêno, şîranîyan rê yew cengêko balkêş dano.
Kayu Manis (Cinnamomum verum yan zî Cinnamomum cassia), qalikê dare yê ke, ke yeno huşknayîş, beno lulî û cengêko şîrîn û germ dano. Nê baharatî, ke zaf demeyî ra nata, hem xwarinan de hem zî dermanan de şuxulîyeno, yew xezîneyêko zaf kehan o. Têkîlîya xo bi merdimî ra zaf kehan a. Kayu Manisê ke tewr namdar o, Kayu Manisê Ceylon (rastîn) û Kayu Manisê Cassia yê. Kayu Manisê Îndonezya bi taybetî cînşê Cassia ra yo, cengê ci yê zexm û şîrîn esto.
Feydeyê Kayu Manisî yê weşîye zî zaf zêdîyê. Zanayan nîşan kerdo ke Kayu Manis, astengîya şekirî (insulîn rezîstans) hewl keno, rêjeya şekirî hewl keno û taybetmendîyê antîoksîdan û antîînflamatuar ê xo yê berzî estê. Nê baharat, xwarinanê şîrînan, vexwerdişan, hetta goştî û çayî de zî şuxulîyeno. Rengê ci yê qehweyî û bêhnê ci yê xususî, Kayu Manis keno yew baharatêko bêkêmasî yê herçî sofrayî. Lokum, şîranîya Tirkî ya namdare, zaf rey Kayu Manis têmiyan de ca gêno, tamê ci yê xasî bi Kayu Manisî reşneno. Kayu manisê Îndonezya, bi bêhnê xo yê zexm û kalîteya xo ya berze ra, her ca de hez kerîyanê baharatan ra eleqeyî vîneno.
Nê çar baharatî – Pala, Bunga Pala, Cengkeh û Kayu Manis – tena ceng nîyê. Ê serrahanê kaşfkerdişî, bazirganîyê barabere û pêvînayîşê kulturî temsîl kenê. Tarixê baharatanê Îndonezya, perçeyêko bingeyîn ê tarixê cîhanî yo. Nê baharatî, ke zêrî ra zêde ercayîyêne, rola katalîzatorî kay kerdî ke Ewropa ra Asya rê rêçê neweyî bêrê kaşfkerdene, îqlimê kolonyalîzmî pêşve şoro û diyalogê kulturî yê bêpayan dest pêbiko.
Îro, Îndonezya hema zî yew hêza pîl a di endustrîya baharatan de. Bi axa xo ya berekete û kulturê xo yê zexm yê perwerdekerdişê baharatan, Îndonezya baharatanê ke cîhanî de tewr hewl ê, înan vecenê. Her yew baharat, ke ma ser o qisey kerdîme, bi wayê xo yê bêhn, ceng û feydeyê xo yê weşîye ra, hema zî sofrayanê cîhanî de ca gênê û bêhnê yew dîmenê kehanî anê. Nê baharatî, tenê xwarinan rê ceng nêdanê, ê qiseyêko zêde yê tarîx, kultur û bêhnêko zaf xususî yê cografîya Îndonezya kenê. Zafê kesî semedê feydeyê nê baharatan, baharatanê ke pêkîyenê aspices (baharat) ra, lêkolîn kenê. Her roje, cîhan de bi hezaran merdimî nê baharatan ra hez kenê û înan xwarinanê xo de şuxulnenê.
Eger şima zî wazenê nê cengê xususî yê Îndonezya bitemaminê, ez şima rê inaspices.com temînî ken. Inaspices.com, ke bi kalîteya xo ya berze û baharatanê xo yê teze ra namdar o, şima rê xezîneyê baharatan ê Îndonezya pêşkêş keno. Şima şenî Pala, Bunga Pala, Cengkeh û Kayu Manisê tewr hewlî inaspices.com ra bivînê û nê cengê xususî bi xo bitemaminê.