መእተዊ፡ ቅመማት ናይ ኢንዶነዥያ ምስጥራዊ ሓይሊ

ካብ ጥንታዊት ታሪኽ ክሳብ ናይ ሎሚ ዝማዕበለ ዓለምና፡ ቅመማት ወትሩ ንልቢ ደቂ ሰብ ይምንጥል ነይሩ። ምናልባት እውን ኣብ ገዛእ ርእስኻ ነዚ ጥዑም ዕንባባ ዘለዎ ፍረ ክትጥቀም ከሎኻ፡ እቲ ታሪኽን ባህልን መበቆልን ዘለዎ ዕምቆት ትዝክሮ ኣይትኸውንን። ኢንዶነዥያ፡ እታ ምስ በዝሒ ቅመማት ዝፍለጥ ደሴታዊት ሃገር፡ ንዓለምና በብዙሕ መገዲ ቅርጺ ሂባታ እያ። ካብ ባላን ማሴን ጀሚርካ ክሳብ ቆርንፉድን ቀረፋን፡ እዞም ቅመማት ንሓያሎ ዘመናት ንዝምድና ወግዒን ንምምልማልን ንንግድን ቀመማት ክኸውን ጸኒሑ እዩ። እዚ ጽሑፍ እዚ ናብ ዓለም እዞም ውቁባት ቅመማት የእትወና፡ ታሪኾም፡ ጥዕናዊ ጥቕሞም፡ ከምኡ እውን ኣብ ዓለምለኻዊ ምጥቃም ዝጻወትዎ ተራ እናተመልከትና።

ታሪኽ መስመር ቅመማት፡ ምስጥራዊ ምዝባዕ ዓለም

እቲ ብትግርኛ ታሪኽ መስመር ቅመማት (sejarah jalur rempah) ተባሂሉ ዝፍለጥ፡ እቲ ጥንታዊ መንገዲ ንግዲ እዩ። እዚ መስመር እዚ ካብ ዓሰርተታት ሽሕ ዓመታት ኣቐዲሙ ዝጀመረ ኮይኑ፡ ካብ ምብራቕ ኤስያ ክሳብ ኤውሮጳን ኣፍሪቃን ዘራኽብ ምንጪ ንግድን ባህላዊ ልውውጥን እዩ ነይሩ። ኣብዚ መስመር እዚ እዞም ቅመማት፡ ልክዕ ከም ወርቂን ብሩርን፡ ከም ዝበለጸ ንብረት ይርኣዩ ነይሮም። ነጋዶ ንሓደጋታት ጉዕዞን ንሓያሎ ዓመታት ከይዶም ንነዊሕ ርሕቀት መገዲ ዝገብሩ ዝነበሩ፡ ነቲ ጥዑም ምጥዓምን ጥዕናዊ ጥቕሚን ናይ እዚ ፍሉይ ዕንባባ ዘለዎ ፍረ ንምርካብ እዩ ነይሩ።

በዚ መስመር እዚ ዝተሰጎሩ ቅመማት፡ ንከተማታት ብሓይሊ ኣዕቢዮም፡ ንወራራት ኣበጊሶም፡ ከምኡ እውን ንሃገራት ኣንጺፎም እዮም። እቲ ምስጥራዊን ውዱእ ዘይኮነን ንብረት ናይ ቅመማት፡ ንኣውሮጳውያን መርከበኛታት ንኣብነት ቫስኮ ዳ ጋማን ክሪስቶፈር ኮሎምበስን፡ ናብ ሓድሽ ምድሪ ንምድላውን ንምግጣምን ኣገዲድዎም። እዚ ኩሉ ንምርካብ ናይ እዞም ውቁባት ቅመማት፡ ብፍላይ ድማ እቶም ኣብ ኢንዶነዥያ ዝርከቡ።

ኢንዶነዥያ፡ ውርሲ ቅመማት ዓለም

ኢንዶነዥያ ምስ መሬትና ብዝተዛመደ ብዙሕ ዓይነታት ቅመማት ዘለዋ ምዃና ተሓቢሩ እዩ። በዚ ድማ እቲ ቃል ውርሲ ቅመማት (pusaka rempah) ብልክዕ ይገልጻ። እቲ ታሪኽ ቅመማት ኣብ ኢንዶነዥያ (sejarah rempah rempah di indonesia) ዝጅምር ኣብ ማሉኩ (Moluccas) እዩ። ማሉኩ፡ ካብ ጥንቲ ጀሚራ “ደሴታት ቅመማት” ተባሂላ ትፍለጥ። እዚ ስያመ እዚ ድማ ቅመማት ከም ባላን ቆርንፉድን ብብዝሒ ስለ ዝበቍል እዩ።

ንሓያሎ ዘመናት፡ ማሉኩ እታ እንኮ ምንጪ ናይ ባላን ቆርንፉድን ኣብ ዓለም እያ ነይራ። እዚ ድማ ንሓያሎ ሃገራት ብፍላይ ንፖርቱጋልን ሆላንድን፡ ንቁጽጽር ናይ እዘን ውቁባት ደሴታት ክወዳደራ ገይርወን። እዚ ድማ ነቲ ተራ ናይ ኢንዶነዥያ ከም ዋና ተዋሳኢት ኣብ ታሪኽ ቅመማት ዓለም ንምግላጽ የገልግል።

ንጉስ ቅመማት፡ ባላን ማሴን

ባላ (Nutmeg – Pala): እቲ ፍረ ምስ ፍሉይ ታሪኽ

ባላ (Myristica fragrans) ካብቶም ዝበዝሑ ቅመማት ዓለምና ሓደ እዩ። ካብ ምብራቓዊ ኢንዶነዥያ ዝመጸ ኮይኑ፡ ነዊሕን ኣሰጣጥዕን ዝኾነ ታሪኽ ኣለዎ። ፍረ ባላ ክመራመር ከሎ፡ ሓደ ዓባይ ዘርኢ ከም ዝኾነ ንርኢ። ኣብ ልዕሊ እዚ ሓደ ቀይሕ-ቡናማ ሕብሪ ዘለዎ ንብረት ዝቐንጥል ዘርኢ ከም ዝኾነ ንርኢ። እዚ ድማ ማሴ (mace) እዩ።

ባላ ወይ ድማ ቅመም ሙስካት (múskat krydd) ብሰፊሑ ኣብ ዓለማዊ ምግቢ ይጥቀም። ካብ ጣዕሚ ኬክን ኩኪታትን ክሳብ ቀመማት ስጎታት (savory stews)ን መጠጣትን፡ እቲ ባህርያዊ ምጥዓሙ ፍሉይ ባህሪ ይፈጥር። ኣብ ባህላዊ ሕክምና እውን ኣገዳሲ ተራ ይጻወት። ንኣብነት፡ ንመሽቓቕ ዕምብከትን ንምድሓር ድቃስን ይጥቀም።

ሓደ ካብቶም ኣብ ባላ ዝርከቡ ንጥፉኣት ውሁዳት ኬሚካላት ማይሪስቲሲን (מיריסטיצין) ይበሃል። እዚ ውሁድ እዚ ጸረ-ኦክሲዳንታዊ (antioxidant)ን ጸረ-ሕማማትን (anti-inflammatory) ባህርያት ከም ዘለዎ ይእመን። እዚ ድማ ባላ ኣብ ባህላዊ ሕክምናን ምህርትን ክጥቀም ይገብሮ። ንዝበለጸ ጥራት ዘለዎ ባላ ንምምልማል፡ ኢንዶነዥያዊ ሙስካት (isa nutmeg or Indonesian nutmeg) ምምራጽ ንዝበለጸ ጣዕሚን ጥዕናዊ ጥቕሚን የረጋግጽ።

ማሴ HPS (Mace HPS): እቲ ቀይሕ ወርቂ

ማሴ ካብቲ ወጻኢ ዘለዎ ቅራፍ ዘርኢ ባላ ዝርከብ ኮይኑ፡ ከም ባላ ፍሉይ ጣዕሚ ኣለዎ። ብጣዕሚ ዝሓየለ ኮይኑ፡ ምስ ባላ ዝመሳሰል ግን ዝያዳ ስቡሕን ዝተኸደነን ጣዕሚ ኣለዎ። ማሴ፡ ብሕልፊ እቲ ማሴ HPS (mace hps – high purity select) ዝበሃል ዓይነት፡ ኣብ ቅመማት ዓለምና ከም ፍሉይ ጣዕሚ ይርአ።

እቲ ብስነ-ስርዓት ዝተሓጽየን ዝተሰርሐን ማሴ HPS፡ ንዓለማዊ ዕዳጋ ብዝላዓለ ጥራት ይቐርብ። ማሴ ኣብ ዝተፈላለዩ ምግባት ይጥቀም። ካብ ጣዕሚ ሓሙስቲ ዓሳ (fish dishes)ን ስጋን (meat dishes) ክሳብ ኬክን ዝተፈላለዩ ፍሩታትን፡ እቲ ሕብርን ጣዕምን ናይ ማሴ ንምግቢ ፍሉይ ውሽጣዊ ኣስጢም ይፈጥር። ኣብ ሕክምና እውን ከም ባላ ንመሽቓቕ ዕምብከትን ሓያል ጸረ-ሕማማትን ተባሂሉ ይፍለጥ።

ቆርንፉድ (Cloves – Cengkeh): ጥዕናን ምጥንቓቕን

ቆርንፉድ (Syzygium aromaticum) ካብ ማሉኩ፡ ኢንዶነዥያ ዝመጸ ኮይኑ፡ ካብቶም ዝበዝሑ ፍሉጣት ቅመማት ዓለምና ሓደ እዩ። እቲ ፍሉይ ቅርጹ፡ ከም ናይ ጸፍጻፍ፡ ከምኡ እውን እቲ ሓያልን ስሓቢን ጣዕሙ፡ ንቆርንፉድ ኣብ ምግቢን ሕክምናን ኣገዳሲ ተራ ይጻወት።

ኣብ ባህላዊ ሕክምና ቆርንፉድ ንነዊሕ ዓመታት ንጥዕናዊ ጥቕሙ ይጥቀም። ብሓይሊ ጸረ-ኦክሲዳንታትን (antioxidants) ጸረ-ሕማማትን (anti-inflammatory compounds) ዝዓብለለ ኮይኑ፡ ንምጥራይ ሕማምን ንጥዕና ኣፍን ቆርበትን ይጥቀም። ሓደ ካብቶም ዝበዝሑ ንጥፉኣት ውሁዳት ኣብ ቆርንፉድ ዩጀኖል (Eugenol) ይበሃል፡ ንእሱ ድማ ንሕማም ስኒን ንምሕዋይ ሕማም ስጋን ይጥቀም።

ኣብ መግቢ፡ ቆርንፉድ ንብዙሕ ምግቢታት፡ ከም ስጋ፡ ስጎ፡ ሩዝ፡ ከምኡ እውን ጣፋጭ ምግቢታት፡ ጣዕሚ ይውስኽ። ኣብ ኢንዶነዥያ፡ ቆርንፉድ ንኽረተክ ሲጋራ ዝጥቀም፡ ንእሱ ድማ ባህላዊ ዝኾነ ሲጋራ ናይ ኢንዶነዥያ እዩ።

ቀረፋ (Cinnamon – Kayu Manis): ጣዕሚን ምጥባሕን

ቀረፋ (Cinnamomum verum or Cinnamomum cassia)፡ ካብ ቅርንጫፍ ኦም ቀረፋ ዝርከብ ኮይኑ፡ ካብቶም ዝበዝሑ ፍሉጣት ቅመማት ዓለምና ሓደ እዩ። ኣብ ዓለምና ዝበዝሑ ክልተ ዓይነታት ቀረፋ ኣለዉ፡ ሲሎን (Ceylon)ን ካሲያ (Cassia)ን። ኢንዶነዥያ፡ ብፍላይ ካሲያ ቀረፋ፡ ንዓለማዊ ዕዳጋ ብብዝሒ ተቕርብ።

ቀረፋ ኣብ ባህላዊ ሕክምና ንነዊሕ ዓመታት ንጥዕናዊ ጥቕሙ ይጥቀም። ንኣብነት፡ ንምትሕውዋስ ስኳር ደምን ንምቁጽጻር ኮለስትሮልን ይጥቀም። ብሓይሊ ጸረ-ኦክሲዳንታትን ጸረ-ሕማማትን ዝዓብለለ ኮይኑ፡ ንጥዕና ልብን ንምትሕውዋስ ስርዓት ምግቢን ይሕግዝ።

ኣብ ምግቢ፡ ቀረፋ ኣብ ዝተፈላለዩ ምግቢታት ይጥቀም፡ ካብ ጣፋጭ ኬክን ኩኪታትን ክሳብ ስጎታትን ስጋታትን። እቲ ሓያልን ጣፋጭን ጣዕሙ፡ ንምግቢታት ፍሉይ ወቕዒ ይፈጥር። ንኣብነት፡ ኣብ ቱርኪ ዝርከብ ታዋቂ ምግቢ ሎኩም (lokum)፡ ብሰፊሑ ብቀረፋን ካልኦት ቅመማትን ይፍጠር። እዚ ምጥቃም እዚ ድማ፡ ኣብ ምግቢ ዝርከቡ ቅመማት (spices in food) ክሳብ ክንደይ ዓብዪ ቦታ ከም ዝውሕዙ የርኢ።

ቅመማት ኣብ ምግቢን ባህሊን

እቲ ብስፊሑ ዓይነታት ቅመማት (aspices – types of spices/all spices) ኣብ ዓለማዊ ምግቢን ባህሊን ዝጻወቱዎ ተራ እተዋሕሱ እዩ። እዞም ቅመማት ንምግቢታት ጥራይ ኣይኮኑን ጣዕሚ ዝውስኹ፡ ግን ከኣ ንባህልታት ዘራኽቡን ንታሪኻት ዝነግሩን እዮም። ካብ ጥንታዊት ኢንዱስትሪ ንግዲ ክሳብ ናይ ሎሚ ዝማዕበለ ምግቢታት፡ ቅመማት ወትሩ ማእከላይ ተራ ይጻወቱ።

ንኣብነት፡ ባላን ማሴን፡ ንቡና፡ ንሻሂ፡ ንኬክ፡ ንስጎ፡ ከምኡ እውን ንብዙሓት ምግቢታት ይጥቀም። ቆርንፉድ፡ ንኣብነት ኣብ ሓሙስቲ ስጋ፡ ሩዝ ብርያኒ፡ ከምኡ እውን ንፍሩታትን መጠጣትን ይውሰኽ። ቀረፋ፡ ንኣብነት ኣብ ኣፕል ፓይ፡ ወይ ድማ ኣብ ዝተፈላለዩ ስዊት ምግቢታት፡ ከምኡ እውን ኣብ ገሊኡ ስጎታት ይጥቀም። እዚ ኩሉ ድማ ቅመማት ኣብ ዝተፈላለዩ ባህላዊ ምግቢታት ከም ዝጠቕሙ የርኢ።

እዚ ከምዚ ክብለካ ከሎ፡ እዞም ቅመማት ካብቲ ንዓለማዊ ምግቢን ባህሊን ዝገበሩዎ ኣበርክቶ ዝያዳ እዮም። ንጥዕና ሰብ ብዝተፈላለዩ መንገዲ ዝሕግዙ ኮይኖም፡ ሓደ ፍሉይ ተፈጥሮኣዊ ምርመራ ኮይኖም ንሰብ የገልግሉ።

መደምደምታ፡ ዘይውዳእ ጽባቐ ቅመማት ኢንዶነዥያ

ካብቲ ጥንታዊ ታሪኽ ቅመማት ኣብ ኢንዶነዥያ ዝብል ክሳብ ናይ ሎሚ ዓለማዊ ዕዳጋ፡ ባላ፡ ማሴ፡ ቆርንፉድ፡ ከምኡ እውን ቀረፋ ንዓለምና በዝተፈላለዩ መንገዲ ቅርጺ ሂቦማ እዮም። እዞም ቅመማት ንታሪኽ ጥራይ ኣይኮኑን ወሳኒ ተራ ተጻዊቶም፡ ግን ከኣ ንዓለማዊ ምግቢን ባህሊን ብጣዕሚ ኣዕቢዮምዎ። ሕጂ እውን ንምግቢታትና ጣዕሚ ይውስኹ፡ ንጥዕናና ይሕግዙ፡ ከምኡ እውን ንጥንታዊ ውርሲ ናይ ማሉኩ ደሴታት ይዝክሩ።

ነዚ ዘይውዳእ ጽባቐ ናይ ኢንዶነዥያ ቅመማት ንምምልማል፡ ኣብ inaspices.com ጽንብሉ። inaspices.com ንዝበለጸ ጥራት ዘለዎም ቅመማት፡ ብልክዕ ካብቲ ውርሲ ዘለዎ መበቆል ይቕርብ። ንምግቢታትካ ንምምሃር፡ ንጥዕናኻ ንምሕዋይ፡ ከምኡ እውን ንታሪኻዊ ጉዕዞ ንምስታፍ፡ ንNutmeg, ንMace, ከምኡ እውን ንClove ናይ inaspices.com ምምራጽ ናይ ጥበብ ምርጫ እዩ።