ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်ႇထႅဝ်ႇႁႅမ်းပိူၵ်ႈၵႅဝ်ႈၼႆႉ မၼ်းမီးပွတ်းပိုၼ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလႄႈ မီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ယိုၼ်းယၢဝ်းမႃးႁိုင်ၼမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီးၵမ်ႇထႅဝ်ႇႁႅမ်းဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈလႄႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼမ်သေပိူၼ်ႈ၊ ၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၵၼ်တီႈပွတ်းပိုၼ်းၵေႃႈလီ၊ ၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃၵေႃႈလီ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈဢၼ်ၵဝ်းၵမ်လၢႆလၢႆလွင်ႈၵေႃႈလီ။ မိူၼ်ၼင်ႇပလႃႉၶျွၵ်ႉ (Nutmeg)၊ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉ (Mace)၊ ၸဵင်ႇပူႇ (Cloves)၊ လႄႈ ၶႂ်ႈမၢၼ်း (Cinnamon) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၼွၼ်းၼႂ်းႁူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းလုမ်ႈၾႃႉမႃးႁိုင်ယူႇ။

သႅၼ်းၸၢတ်ႈတၢင်းပၢႆႁႅမ်း: ဢၼ်ပဵၼ်ပူႇသႃႇၵႃႉႁႅမ်းမႃးႁိုင်ၼမ်

ၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉႁူဝ်ၶေႃႈၶႂ်ႈမၢၼ်းမႃးၼႆႉ တင်းၼမ်မီးၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈပိုၼ်းဢၼ်ၵမ်ႇၽႃႇၸိုဝ်ႈၽႄၸုမ်ႈ။ ၸၢတ်ႈပိုၼ်းလုၵ်ႈလၢင်းႁႅမ်းၼႆႉ လႆႈၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈသိုဝ်ႇၼႄပၼ်ဝႃႈ ႁႅမ်းၼႆႉ မၼ်းၵိုတ်းၵႅပ်းလူၺ်ႈမၼ်းႁိုင်မႃးၶျွၵ်ႉလႄႈ ၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈပဵၼ်ႁႅမ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇ။ ပွတ်းပိုၼ်းတၢင်းပၢႆႁႅမ်းၼႆႉ လႆႈၵႂႃႇတီႈၸိူဝ်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉလူၺ်ႈတၢင်းယွၼ်ႉႁႅမ်း လႄႈ လႆႈႁဵတ်းၵၼ်ၼႂ်းလွင်ႈပၢႆးဝူၼ်းၵႃႉၶၢႆႁႅမ်းၼၼ်ႉ။ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ၼမ်တႃႇႁႅမ်းလႄႈ လႆႈၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၵၼ်တီႈၶူဝ်းတၢင်းယွၼ်ႉႁႅမ်းလႄႈ လႆႈၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၵၼ်တီႈႁႅမ်းၵၢၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ လႆႈႁူႉၸွမ်းၼႂ်းၵႂၢမ်းဝႃႈ သႅၼ်းၸၢတ်ႈတၢင်းပၢႆႁႅမ်း (sejarah jalur rempah) ၼႆႉ လႆႈၵမ်ႇၽႃႇလူၺ်ႈတၢင်းဢၼ်လုၵ်ႈလၢင်းၼႂ်းမိူင်းမိုၼ်းလုၵ်ႈၶတ်းလုၵ်ႈၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတီႈႁိူၼ်းႁႅမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႄႈ လႆႈၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၼႄပၼ်ဝႃႈ ပူႇသႃႇၵႃႉႁႅမ်း (pusaka rempah) ၼႆႉ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးႁိုင်ၼမ်။

သႅၼ်းၸၢတ်ႈႁႅမ်းႁႅမ်းၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃး

ၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈႁႅမ်းႁႅမ်းၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးၼႆႉ (သႅၼ်းၸၢတ်ႈႁႅမ်းႁႅမ်းၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃး – sejarah rempah rempah di indonesia) မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၼႂ်းၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈဢၼ်ၼမ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ မၼ်းပဵၼ်ၸၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼမ်လိူဝ်။ ၼႂ်းၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈမိုၼ်းလုၵ်ႈၶတ်းလုၵ်ႈၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတီႈႁႅမ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈႁႅမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈဢၼ်ၵိုင်ႇလီဢၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈပႆၵၼ်ၼႂ်းၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

ပလႃႉၶျွၵ်ႉ (Nutmeg) လႄႈ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉ (Mace): တၢင်းသိူဝ်းၸႂ်ၽွၼ်းလီသွင်ၸၼ်ႉ

ပလႃႉၶျွၵ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ႁႅမ်းဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ဢၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ႁူႉၸၵ်းလီလႄႈ ၵဝ်းၵမ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ။ ဢၼ်ပဵၼ် ဢီႇသႃႇၼူတ်ႉမႅၵ်ႉ (isa nutmeg) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈႁႅမ်းၼၼ်ႉ။ ၵႃႈၼမ်မၢၵ်ႇမၼ်းၼႆႉ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဵင်ႇပလႃႉၶျွၵ်ႉ (múskat krydd) ၼႆႉ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈႁိုင်ၼမ်ၼၼ်ႉ။

ၽွၼ်းလီလႄႈၵႃႈၶၼ်မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉႁေႃးပေႃးသႃႇ

ၸဵမ်ပလႃႉၶျွၵ်ႉလႄႈ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉၼႆႉ မၼ်းဢဝ်တႄႇတီႈၽွၼ်းၵူၺ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ။ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၼွၵ်ႈၼႃႈဢၼ်ႁူမ်ႇႁွမ်တူဝ်ပလႃႉၶျွၵ်ႉၼၼ်ႉ။ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉၼႆႉ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်၊ ပဵၼ် မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉႁေႃးပေႃးသႃႇ (mace hps) ဢၼ်ၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉမၵ်ႉၸႂ်ၼၼ်ႉ။ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉၼႆႉ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ လႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃၵေႃႈ မီးၼမ်ယူႇ။

ၼႂ်းပလႃႉၶျွၵ်ႉၼႆႉ မၼ်းမီးပႃးထႅင်ႈၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ပဵၼ် မိူဝ်ႇရီႇသိၵ်ႉသိၼ်ႇ (myristicin) ၼႆႉ။ ၶိူင်ႈၵိၼ်ၼႆႉ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလႄႈ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃႁဝ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထုၵ်ႇလီၵိၼ်ၸႂ်ႉၵဝ်းၵမ်ဢၼ်ဢမ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉ။

ၸဵင်ႇပူႇ (Cloves): ႁွမ်ပွၵ်ႈၵႂႃႇတီႈႁႅင်းၵိုင်ႉၵၢင်ႇ

ၸဵင်ႇပူႇၼႆႉ မၼ်းမီးပွတ်းပိုၼ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃး။ မၼ်းဢဝ်တႄႇတီႈမိူင်းမိုၼ်းလုၵ်ႈၶတ်းလုၵ်ႈၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၸဵင်ႇပူႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸဵင်ႇဢၼ်မီးႁၢင်ႈႁေႃၼၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ လႄႈ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်လႄႈ ၼႂ်းလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃယူႇ။ ၸဵင်ႇပူႇၼႆႉ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်ႁွမ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ၊ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၼမ်လိူဝ်လႄႈ ၸႂ်ႉၼႂ်းၶိူင်ႈလူႇလူမ်းၵႂႃႇၸူမ်းၸႂ်းၵၼ်ၼမ်ယူႇ။

ၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃ

ၸဵင်ႇပူႇၼႆႉ မၼ်းမီးၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီၼႂ်းလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃ။ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်တဵတ်ႇၵွင်ႈလႄႈ တဵတ်ႇၶေႃးၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းၶႅၼ်းၶေႃၵူၼ်းႁဝ်း။ ၸဵင်ႇပူႇၼႆႉ မၼ်းမီးဢၼ်ႁွမ်ဢၼ်လီလႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

ၶႂ်ႈမၢၼ်း (Cinnamon): တၢင်းႁွမ်ဢၼ်သိူဝ်းၸႂ်

ၶႂ်ႈမၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁႅမ်းဢၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ႁူႉၸၵ်းလီလႄႈ ၵဝ်းၵမ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ။ ၶႂ်ႈမၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်ႁွမ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ လႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၼမ်လိူဝ်လႄႈ ၸႂ်ႉၼႂ်းၶိူင်ႈလူႇလူမ်းၵႂႃႇၸူမ်းၸႂ်းၵၼ်ၼမ်ယူႇ။ ၶႂ်ႈမၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈလူႇလူမ်း (ၶိူင်ႈလူႇလူမ်း – spices in) ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃၵူၼ်းႁဝ်း။

ၽွၼ်းလီလႄႈၵႃႈၶၼ်

ၶႂ်ႈမၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်တဵတ်ႇၵွင်ႈလႄႈ တဵတ်ႇၶေႃးၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းၶႅၼ်းၶေႃၵူၼ်းႁဝ်း။ ၶႂ်ႈမၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းမီးဢၼ်ႁွမ်ဢၼ်လီလႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၶႂ်ႈမၢၼ်းၼႆႉ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၼမ်လိူဝ်လႄႈ ၸႂ်ႉၼႂ်းၶိူင်ႈလူႇလူမ်းၵႂႃႇၸူမ်းၸႂ်းၵၼ်ၼမ်ယူႇ။

လုၵ်ႉတီႈၶိူင်ႈၵိၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းႁူႉ: ၶိူင်ႈလူႇလူမ်းဢၼ်ယိုၼ်းယၢဝ်း

ႁႅမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵူၺ်း၊ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းလွင်ႈၵူၼ်းၸၢတ်ႈၵေႃႈယူႇ။ ၶိူင်ႈလူႇလူမ်း (ဢႅတ်ႇသပၢႆႇသ် – aspices) ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၽႄၵမ်ႇၽႃႇလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈယူႇ။ ႁႅမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၶိူင်ႈၵိၼ် လႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၼမ်လိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ၶိူင်ႈလူႇလူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၼမ်ႉမၼ်းႁွမ်လႄႈ ၶိူင်ႈၵိၼ်ၽၵ်းသမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈယူႇ။

ႁႅမ်းလႄႈၶိူင်ႈၵိၼ်ဝၢၼ်ႁွမ်

ႁႅမ်းၼႆႉ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဝၢၼ်ႁွမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼမ်ယူႇ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လူၵုမ် (lokum) ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈၵိၼ်ဝၢၼ်ၶီႈလမ်ႇတူဝ်ႇၵီႇၼၼ်ႉ၊ မၼ်းလႆႈၵဝ်းၵမ်ႁႅမ်းၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈလႄႈ မၼ်းလႆႈႁဵတ်းပၼ်ၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ လႄႈ ၸူမ်းၸႂ်ၼမ်ယူႇ။ ၶႂ်ႈမၢၼ်း၊ ၸဵင်ႇပူႇ လႄႈ ပလႃႉၶျွၵ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်ဝၢၼ်ႁွမ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈလႄႈ ၸႂ်ႉၼႂ်းၶိူင်ႈလူႇလူမ်းၵႂႃႇၸူမ်းၸႂ်းၵၼ်ၼမ်ယူႇ။

တၢင်းႁူႉၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉ: ႁႅမ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးႁဝ်း

ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်ႇထႅဝ်ႇႁႅမ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးၼႆႉ မၼ်းမီးပွတ်းပိုၼ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လႄႈ မီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ယိုၼ်းယၢဝ်းမႃးႁိုင်ၼမ်။ ႁႅမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ၵူၺ်း၊ မၼ်းပဵၼ်ၸၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းၵွၼ်ႇၸၢတ်ႈၵူၼ်းၸၢတ်ႈၵေႃႈယူႇ။ ႁႅမ်းၼႆႉ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃလႄႈ လႆႈၵဝ်းၵမ်ၼႂ်းၶိူင်ႈၵိၼ်ဢၼ်မီးၼမ်လိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ႁႅမ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးၼႆႉ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ မၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၶႅၼ်းၶေႃၵူၼ်းႁဝ်းယူႇ။ ႁႅမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းမီးၵုၼ်းၵမ်ဢၼ်ႁွမ် လႄႈ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီတီႈလွင်ႈၶႅၼ်းၶေႃၵူၼ်းႁဝ်း။

ၶွတ်ႇၸႂ်ၵမ်ႇထႅဝ်ႇႁႅမ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼေႇသျႃးလူၺ်ႈမၢၵ်ႇမႆႉၸိူဝ်ႉႁႅမ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉတီႈ inaspices.com။ ၸူမ်းၸႂ်ၶဝ်ႈတူၺ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈလႄႈ ႁၢင်ႈႁေႃၼၢင်းမၢၵ်ႇမႆႉၸိူဝ်ႉႁႅမ်းဢၼ်လီလိူဝ်ပိူၼ်ႈၶႃႈ။