རི་བོ་མཐོ་པོ་དང་རྒྱ་མཚོ་ཟབ་མོས་བསྐོར་བའི་ས་ཁུལ་ཞིག་ཏུ་འཛམ་གླིང་གི་ལོ་རྒྱུས་བསྐྱར་དུ་བྲིས་པའི་རྫས་ངོ་མཚར་ཅན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་སྤེས་མངར་མང་པོ་ཞིག་གབ་ནས་ཡོད། ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡ་ནི་སྤེས་མངར་གྱི་ཁྱིམ་གཞི་ཡིན་ལ། དེ་ནས་འཛམ་གླིང་གི་ཟས་རིགས་དང་གཉེན་སྨན་སྲོལ་རྒྱུན་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད། དེ་རིང་ང་ཚོས་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་མོ་སྟེ། པ་ལ་ (Nutmeg) དང་བུང་བ་པ་ལ་ (Mace) ཙེང་ཁེ་ (Cloves) ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ (Cinnamon) བཅས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཟབ་མོ་དང་། ཕན་ཡོན། འཛམ་གླིང་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཚུལ་བཅས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱ་རྒྱུ་ཡིན། འདི་ནི་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་ཤུལ་བཞག་ (pusaka rempah) ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེ་ནི་དུས་རབས་མང་པོའི་རིང་འཛམ་གླིང་གི་ཚོང་ལས་དང་རིག་གཞུང་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཡོད།

སྤེས་མངར་ལམ་བུའི་ལོ་རྒྱུས་: ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་ནོར་བུ་ (History of the Spice Route: Indonesia’s Treasure)

དུས་རབས་རིང་མོའི་གོང་ནས་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་རྒྱ་མཚོའི་མཐར་གནས་པའི་གླིང་ཕྲན་དག་ནི་འཛམ་གླིང་གི་ནོར་བུའི་མཛོད་ཁང་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་དུ་མ་ལུ་ཀུ་ (Maluku) གླིང་ཕྲན་དེ་ནི་སྤེས་མངར་གྱི་ཕ་ས་ངོ་མ་ཡིན་པས། དེ་ལ་"སྤེས་མངར་གྱི་གླིང་ཕྲན་"ཞེས་སུའང་འབོད། འདི་ནས་ཙེང་ཁེ་དང་པ་ལ་ལྟ་བུའི་སྤེས་མངར་རིན་ཐང་བྲལ་བ་དག་འཛམ་གླིང་གི་ས་ཕྱོགས་མང་པོར་ཁྱབ་སྟེ། སྤེས་མངར་ལམ་བུའི་ལོ་རྒྱུས་ (sejarah jalur rempah) དེ་བསྐྲུན་ཡོད། ལམ་བུ་འདི་ནི་ཉེ་བའི་ཤར་ཕྱོགས་དང་། ཡོ་རོབ། ཨ་ཕི་རི་ཀ་བཅས་ཀྱི་ས་ཁུལ་དུ་ཚོང་འབྲེལ་དང་རིག་གཞུང་བརྗེ་རེས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ་གྱི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར། ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ (sejarah rempah rempah di indonesia) ནི་འཛམ་གླིང་གི་ས་བོན་འདྲེན་མཁན་མང་པོ་ཞིག་གིས་གསར་རྙེད་དང་དབང་འཛིན་བྱེད་པའི་འགྲན་རྩོད་ཀྱི་སྐོར་ཡང་རེད། དེང་སང་ང་ཚོའི་ཁྱིམ་ཚང་དུ་ཡོད་པའི་སྤེས་མངར་དེ་དག་གི་རྒྱབ་ཏུ་བྲོ་བ་ཁྱད་མཚར་བ་ཙམ་མ་ཟད། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་དང་འགྲན་རྩོད་ཀྱང་མང་པོ་ཡོད།

འཛམ་གླིང་དུ་དགའ་བའི་དངོས་པོ་: སྤེས་མངར་གྱི་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་མོ་ (Global Delights: The King and Queen of Spices)

ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་ཁྲོད་དུ་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་མོ་ལྟ་བུའི་གྲགས་ཆེ་བའི་པ་ལ་ (Nutmeg) དང་བུང་བ་པ་ལ་ (Mace) འདི་གཉིས་ཡིན། དེ་དག་ནི་འཛམ་གླིང་གི་ཟས་རིགས་དང་གཉེན་སྨན་སྲོལ་རྒྱུན་ནང་གལ་ཆེ་བའི་ས་བོན་གཉིས་ཡིན།

སེམས་དབང་འཕྲོག་པའི་པ་ལ་ (Nutmeg): ནང་གི་ནོར་བུ་ (The Soul-Captivating Pala: Inner Treasure)

པ་ལ་ (Pala) ནི་ནཱ་ཏ་མེག་ (Nutmeg) ཞེས་འབོད་པ་ནི་ནཱ་ཏ་མེག་སྤེས་མངར་གྱི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ (Myristicaceae family) ལ་གཏོགས་པའི་ཤིང་སྡོང་ Myristica fragrans ཞེས་པ་ལས་ཐོན་པའི་ས་བོན་ཞིག་ཡིན། ཤིང་འདིའི་ཤིང་ཏོག་ནི་དུས་ཚོད་བར་ཆད་མེད་པར་སྐྱེ་བ་དང་། སྨིན་དུས་ཕྱེད་ཀ་གས་ནས་ནང་གི་ནོར་བུ་སྟེ། པ་ལ་ཡི་ས་བོན་དང་བུང་བ་པ་ལ་ཡི་སྤེས་མངར་མངོན་པར་བྱེད། པ་ལ་ནི་བྲོ་བ་མངར་ལ་འཇམ་པ་ཞིག་ཡོད་པ་དང་། དེ་ནི་ཁ་ཟས་མངར་མོ་དང་། བག་ལེབ། སུབ་ (soups) དང་ཚལ་རིགས་ནང་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དཔེར་ན་སུའི་ཌེན་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་དེ་ལ་མུ་སི་ཀཏ་ཀི་རེ་ཌི་ (múskat krydd) ཞེས་འབོད་ཅིང་ཁ་ཟས་མང་པོར་བེད་སྤྱོད་བྱེད།

བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་གྱི་ཐད་ནས་བཤད་ན། པ་ལ་ནི་གཉིད་ཁག་དཀའ་བ་དང་གཟེར་ནད་སེལ་བར་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དེའི་ནང་དུ་མི་རི་སི་ཊི་སིན་ (Myristicin) ཞེས་པའི་རྫས་ཡོད་ལ། དེར་སྨན་གྱི་ནུས་པ་ཡོད་པ་དང་། དེའི་མང་ཉུང་ཚོད་འཛིན་བྱས་ན་བདེ་ཐང་ལ་ཕན་པ་ཆེན་པོ་ཡོད། དེ་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་བརྟག་དཔྱད་ཁང་དུ་ཞིབ་འཇུག་གི་དོན་རྩ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། ཨི་ས་ནཱ་ཏ་མེག་ (isa nutmeg) ནི་ཁ་ཟས་མངར་མོ་དང་ཚལ་རིགས་མང་པོར་དྲི་ཞིམ་སྦྱོར་བྱེད་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན།

མེ་སེ་ (Mace): མེ་སེ་ཨེ་ཆ་པ་ཨེས་ (Mace HPS) ཀྱི་གསེར་མདོག་དཔལ་འབྱོར། (Mace: The Golden Aura of Mace HPS)

བུང་བ་པ་ལ་ (Bunga Pala) ནི་པ་ལ་ཡི་ས་བོན་མཐའ་བསྐོར་བའི་དྲ་བ་ལྟ་བུའི་སྐྱི་མོ་དམར་སེར་ཅན་ཞིག་ཡིན། དེའི་བྲོ་བ་ནི་པ་ལ་ལས་ཅུང་ཟད་སྨུག་མདངས་ཆེ་བ་དང་སྙོམ་ཆ་དེ་བས་མངར་བ་ཞིག་ཡོད། བུང་བ་པ་ལ་ནི་ཁ་ཟས་སྤུས་ལེགས་དང་། ཚལ་རིགས། གཙང་མའི་ཟས་རིགས་ནང་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དེར་ཁ་ཟས་ལ་ཁ་དོག་གསེར་མདངས་ཞིག་སྦྱིན་པའི་ནུས་པ་ཡོད་པ་དང་། བྲོ་བ་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཀྱང་སྦྱིན་པས་ཚོང་ར་ནང་དུ་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ཡོད།

མེ་སེ་ཨེ་ཆ་པ་ཨེས་ (mace hps) ཞེས་པ་ནི་བུང་བ་པ་ལ་ཡི་སྤུས་ཚད་མཐོ་ཤོས་ལ་ཟེར། དེ་ནི་གཙང་ཞིང་སྐམ་པོ་ཡིན་པས་དེའི་དྲི་ཞིམ་དང་བྲོ་བ་རིན་ཐང་ཆེ་བ་ཞིག་ཡོད། ཁ་ཟས་བཟོ་མཁན་མང་པོ་ཞིག་གིས་ཁོ་ཚོའི་ཁ་ཟས་ལ་དྲི་ཞིམ་དང་བྲོ་བ་སྦྱིན་པར་མེ་སེ་ཨེ་ཆ་པ་ཨེས་འདི་ཉིད་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དེ་ནི་དུས་རྒྱུན་དུ་གོ་ར་མ་ས་ལ་ (garam masala) ལྟ་བུའི་སྤེས་མངར་སྦྱོར་རྫས་ཁྲོད་དུ་གལ་ཆེའི་གྲུབ་ཆ་ཞིག་ཡིན།

གཉུག་མར་གནས་པའི་ནུས་པ།: ཙེང་ཁེ་དང་ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ (Inherent Potency: Cloves and Cinnamon)

པ་ལ་དང་བུང་བ་པ་ལ་ལས་གཞན་དུ་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡ་ནི་ཙེང་ཁེ་དང་ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ཀྱི་ཁྱིམ་གཞི་ཡང་ཡིན། འདི་གཉིས་ལ་ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཟབ་མོ་དང་། བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་མང་པོ་ཡོད།

ཙེང་ཁེ་ (Cloves): སྤེས་མངར་ནང་གི་ནུས་པ་ (The Powerhouse of Spices)

ཙེང་ཁེ་ (Cengkeh) ནི་མ་ལུ་ཀུ་གླིང་ཕྲན་གྱི་ཤིང་སྡོང་ Syzygium aromaticum ཞེས་པའི་མེ་ཏོག་གི་མྱུག་རྩེ་སྐམ་པོ་ཞིག་ཡིན། དེ་ནི་འཛམ་གླིང་གི་སྤེས་མངར་རྙིང་ཤོས་དང་རིན་ཐང་ཆེ་ཤོས་གྲས་ཀ་ཞིག་ཡིན། ཙེང་ཁེ་ལ་བྲོ་བ་དྲག་པོ་དང་དྲི་ཞིམ་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཡོད་ལ། དེ་ནི་ཁ་ཟས་མངར་མོ་དང་། ཤ་རིགས། སུབ་ (soups) བཅས་ནང་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་དུ་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་ཁེ་རེ་ཊེག་ (kretek) ཞེས་པའི་ཐ་མག་ནང་གི་གྲུབ་ཆ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།

བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་གྱི་ཐད་ནས་བཤད་ན། ཙེང་ཁེ་ནི་སྲོལ་རྒྱུན་སྨན་བཅོས་ནང་སོ་ནད་དང་། གྲོད་ཁོག་གཟེར་ནད་སེལ་བར་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དེའི་ནང་དུ་ཨུ་གྷེ་ནོལ་ (eugenol) ཞེས་པའི་རྫས་ཡོད་ལ། དེར་སྐྲངས་པ་འཇགས་པའི་ནུས་པ་དང་། གཉན་ནད་སེལ་བའི་ནུས་པ་ཡོད། སྤེས་མངར་ནང་དུ་ (spices in) ཙེང་ཁེ་ཡོད་པའི་ཁ་ཟས་དག་ནི་བྲོ་བ་ཞིམ་པོ་དང་བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་གཉིས་ཀ་ལྡན་པ་ཡིན།

ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ (Cinnamon): དུས་རབས་ཀྱི་སྙན་རྩོམ་ (The Poetic Spice of Ages)

ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ (Kayu Manis) ནི་Cinnamomum ཞེས་པའི་ཤིང་སྡོང་གི་ཤུན་པ་ནས་བླངས་པ་ཞིག་ཡིན། དེ་ཡང་འཛམ་གླིང་གི་སྤེས་མངར་རྙིང་ཤོས་གྲས་ཀ་ཞིག་ཡིན་ལ། དུས་རབས་སྔ་མོ་ནས་དེའི་དྲི་ཞིམ་དང་བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་ལ་བརྟེན་ནས་གྲགས་ཆེན་པོ་ཆགས་ཡོད། ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ནི་དེའི་བྲོ་བ་དྲག་པོ་དང་། དྲི་ཞིམ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལས་འཛམ་གླིང་ཡོངས་སུ་ཡོངས་གྲགས་ཡིན།

ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ནི་ཁ་ཟས་མངར་མོ་དང་། བག་ལེབ། འོ་ཇ། ཁ་ཟས་རིགས་མང་པོ་ཞིག་གི་ནང་དུ་བེད་སྤྱོད་བྱེད། དཔེར་ན་ཏུར་ཀིའི་ལོ་ཁུ་མ་ (lokum) ཞེས་པའི་ཟ་ཆས་མངར་མོ་དེ་ལའང་ཀ་ཡུ་མ་ནིས་བེད་སྤྱོད་བྱེད། བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་གྱི་ཐད་ནས་བཤད་ན། ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ཀྱིས་ཁྲག་གི་སྦྱར་བའི་མངར་ཆའི་ཚད་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པར་རོགས་རམ་བྱེད་པར་དཔྱད་ཞིབ་མང་པོ་ཞིག་གིས་བསྟན་ཡོད། དེར་སྐྲངས་པ་འཇགས་པའི་ནུས་པ་དང་། རྫས་འགྱུར་འགོག་པའི་ནུས་པ་ཡང་ཡོད་པས་དེ་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་བདེ་ཐང་དང་འབྲེལ་བའི་ཁ་ཟས་ནང་གལ་ཆེའི་གྲུབ་ཆ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། དེས་ཁྲག་ཤེད་ཚད་ལྡན་བྱེད་པར་ཡང་ཕན་ཐོགས་ཡོད་པར་བཤད།

ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་ཤུལ་བཞག་ (Indonesia’s Legacy of Spices)

པ་ལ་དང་། བུང་བ་པ་ལ་དང་། ཙེང་ཁེ་དང་། ཀ་ཡུ་མ་ནིས་བཅས་ནི་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་ཤུལ་བཞག་ (pusaka rempah) གི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཙམ་ཡིན། འདི་དག་ནི་ཁ་ཟས་ཀྱི་བྲོ་བ་སྦྱིན་བྱེད་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་། རིག་གཞུང་གི་གཞི་རྟེན། དེ་བཞིན་བདེ་ཐང་གི་ཕན་ཡོན་མང་པོ་ལྡན་པའི་རྫས་ངོ་མཚར་ཅན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། དེ་དག་གི་དྲི་ཞིམ་དང་བྲོ་བས་དུས་རབས་མང་པོའི་རིང་འཛམ་གླིང་ཡོངས་སུ་ཡོད་པའི་ཨ་སྤེས་ (aspices) མང་པོ་ཞིག་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད།

སྤེས་མངར་འདི་དག་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱི་ཚོང་འབྲེལ་དང་། ས་བོན་འདྲེན་མཁན་གྱི་སྙིང་སྟོབས། རིག་གཞུང་བརྗེ་རེས་བཅས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཅིག་ཡིན། ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡ་ནས་བྱུང་བའི་སྤེས་མངར་འདི་དག་གིས་འཛམ་གླིང་གི་ཁ་ཟས་བཟོ་སྲོལ་ལ་འགྱུར་བ་བཏང་བ་མ་ཟད། ཡོ་རོབ་པ་དང་ཨ་ཤེ་ཡའི་བར་གྱི་ཚོང་འབྲེལ་ལམ་བུ་འབྱེད་པར་ཡང་གལ་ཆེའི་ལས་དོན་བསྒྲུབས་ཡོད། དེང་སང་ཡང་འདི་དག་ནི་འཛམ་གླིང་གི་ས་ཕྱོགས་མང་པོའི་མཚེས་སྤྲོ་ཁང་གི་ཁ་ཟས་སྒྲིག་གཞི་ནང་གལ་ཆེའི་གྲུབ་ཆ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།

མཇུག་བསྡུ།: ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་དྲི་ཞིམ་ལ་རོལ་མྱོང་།

ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་འཛམ་གླིང་དུ་ཡོད་པའི་རིན་ཐང་དང་། ལོ་རྒྱུས། ཕན་ཡོན་བཅས་ལ་ང་ཚོས་ངེས་པར་དུ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བྱ་དགོས། ཁྱེད་ཀྱིས་ཁ་ཟས་བཟོ་སྐབས་སྤེས་མངར་འདི་དག་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཏེ་ཁྱེད་ཀྱི་མཚེས་སྤྲོ་ཁང་དུ་བྲོ་བ་དང་དྲི་ཞིམ་གྱི་འཛམ་གླིང་ཞིག་བསྐྲུན་ཆོག ང་ཚོས་ཁྱེད་རང་ལ་ inaspices.com ནས་ཡོང་བའི་སྤུས་ཚད་མཐོ་ཤོས་ཀྱི་ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་པ་ལ་ (Nutmeg) དང་བུང་བ་པ་ལ་ (Mace) ཙེང་ཁེ་ (Cloves) ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ (Cinnamon) བཅས་ཀྱི་སྤེས་མངར་རྣམས་ཚོད་ལྟ་བྱེད་དུ་འཇུག་རྒྱུར་འབོད་སྐུལ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན། ཁྱེད་ཀྱིས་ངོ་མ་པ་ལ་ འདིར་ དང་། བུང་བ་པ་ལ་ འདིར་ ཙེང་ཁེ་ འདིར་ ཀ་ཡུ་མ་ནིས་ འདིར་ ལྟ་ཐུབ། འདི་དག་གིས་ཁྱེད་ཀྱི་ཁ་ཟས་ལ་དྲི་ཞིམ་གསར་པ་ཞིག་སྦྱིན་རྒྱུ་ཡིན་པ་ཐག་ཆོད་ཡིན།

ཨིན་ཌོ་ནེ་ཤི་ཡའི་སྤེས་མངར་གྱི་ཟབ་མོའི་འཛམ་གླིང་ནང་དུ་འགྲོ་སའི་འགྲུལ་བཞུད་འདིར་མཉམ་ཞུགས་བྱས་པར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ།