ၽွၼ်းႁွမ်ၽွၼ်းမၢၼ်ႇဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ: တၢင်းႁူႉၸွင်ႇမႃးတီႈႁွမ်လႄႈတႃႇမူၼ်ႉၵႂႃႇၼိူဝ်ပိူင်လူင်တၢင်းၶဝ်ႈၶိူင်ႈႁွမ်

တၢင်းႁူႉၸွင်ႇမႃးတီႈႁွမ်လႄႈတႃႇမူၼ်ႉၵႂႃႇၼိူဝ်ပိူင်လူင်တၢင်းၶဝ်ႈၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ

ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇလၢတ်ႈၸူဝ်ႈႁၢင်ႈဝၢၼ်ႈၵိၼ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ၊ ၶိူင်ႈႁွမ်ၶဝ်ႈပႃးႁင်းၽွၼ်းလီၵမ်ႇၽႃႇႁင်းၽွၼ်းၸႃႉၶႃႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈၶိူင်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ႈပႃးၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈပႃးပၼ်တၢင်းႁူႉၸွင်ႇမႃးလီ၊ ပိူင်လူင်တၢင်းၶဝ်ႈမၼ်းႁိုင်မႃး၊ ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ၊ လႄႈၶေႃႈမၢႆပိူင်လူင်ၶဝ်ႈၸႂ်ႉၵၼ်ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ။ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ၊ ၸိူဝ်းမၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ဝႃႈပဵၼ် “ၸုမ်းၵွၼ်းၶိူင်ႈႁွမ်” မၼ်းၼၼ်ႉ၊ ပဵၼ်တီႈပၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်တႃႇၵမ်ႇၽႃႇလူင်လၢႆၸိူဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းၵႂၢႆးၼႆႉ၊ ႁဝ်းတၵ်းတႃႇမူၼ်ႉၵႂႃႇၼိူဝ်လၵ်းလူင်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၵမ်ႉၽႃႇ၊ ၸိူဝ်းပႃးပလႃႉ (Nutmeg)၊ ပိူင်းပလႃႉ (Mace)၊ ၸဵင်ႇၶေႉ (Cloves)၊ လႄႈၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီး (Cinnamon)၊ ႁဝ်းတၵ်းတႃႇထတ်းထွင်ၸွင်ႇမႃးပိူင်လူင်၊ ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ၊ လႄႈလၵ်းလူင်မၼ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၵမ်ႇၽႃႇၵၢၼ်ၵိၼ်။

ပိူင်လူင်တၢင်းၶဝ်ႈၶိူင်ႈႁွမ်: Sejarah Jalur Rempah

ပိူင်လူင်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလူင်ႁႅင်းတႃႇၵၢၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်၊ ၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်၊ လႄႈတၢင်းၵႂႃႇမႃးၵႂၢၼ်ႇၵမ်ႇၽႃႇၵူႈမိူင်း။ တႄႇမႃးတီႈၸုမ်းၵွၼ်းမႃႇလူႉၵူဝ်ႇ (Maluku Islands)၊ ၸိူဝ်းမၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ဝႃႈပဵၼ် “ၸုမ်းၵွၼ်းၶိူင်ႈႁွမ်” ၼၼ်ႉ၊ ၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းၶဝ်ႈၵၼ်တီႈၶႅင်၊ ၵိူဝ်းၸူဝ်ႈလွမ်ႈလၵ်းၼိူဝ်ႇတႃႇလူင်းတိုဝ်းၵၼ်။ ပိူင်လူင်တၢင်းၶဝ်ႈၶိူင်ႈႁွမ် (sejarah jalur rempah) ၼႆႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈပူႇၵွၼ်ႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢႃးရပိၵ်ႉ (Arab)၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶႂၢၵ်ႈ၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢိၼ်းတီးယႃႉ၊ လႄႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸိၼ်း ၶဝ်ႈမႃးႁႃၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လၢႆလၢႆၸူဝ်ႈၶၢဝ်းပၢၼ်ၼႂ်းပိူင်လူင်မႃး၊ ၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၺ်းၵႂႃႇပဵၼ်ၶိူင်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈပဵၼ်လၵ်းလူင်တႃႇၵၢၼ်ၸႂ်ႉငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်ႁႃၶဝ်ႈၵၼ်၊ လႄႈၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်လွင်ႈၼိုင်ႈ။ ပိူင်လူင်ၶိူင်ႈႁွမ်ၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ (sejarah rempah rempah di indonesia) ၼႆႉ တႄႇမႃးပၼ်တၢင်းၶဝ်ႈၵၼ်လူင်ႁႅင်းတႃႇၵမ်ႇၽႃႇၵူႈမိူင်း၊ ၸွင်ႇမႃးမၼ်းပဵၼ်တၢင်းၶႂၢၵ်ႈတႃႇၶဝ်ႈၵၼ်လႄႈၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်ဢွၵ်ႇတၢင်းၼွၵ်ႈႁင်းၵၼ် လွင်ႈၼိုင်ႈ။

ပလႃႉ (Pala) လႄႈ ပိူင်းပလႃႉ (Bunga Pala): ၶိူင်ႈႁွမ်သွင်ၸိူဝ်ႉ

ပလႃႉ (Nutmeg) လႄႈ ပိူင်းပလႃႉ (Mace) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈမႃးတီႈၽွၼ်းမႂ်းမၼ်းဢၼ်ၵူၺ်းၵၼ်၊ တႄႇမႃးတီႈၽွၼ်းမႂ်းပလႃႉ (Myristica fragrans) ဢၼ်မီးၼႂ်းၸုမ်းၵွၼ်းမႃႇလူႉၵူဝ်ႇ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ။ ပလႃႉ ပဵၼ်မဵတ်ႉၼႂ်းၽွၼ်းမႂ်း၊ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ပိူင်းပလႃႉ ပဵၼ်ၽိဝ်ၽွၼ်းမႂ်းပလႃႉ၊ ဢၼ်ပိူဝ်ႉၵႂႃႇမၼ်းႁူမ်ႈဝႃႈပဵၼ် “ဢၼ်ၶၢၼ်ႉလီ”။

တီႈၵူၼ်ႇမႂ်းမႃးၸူဝ်ႈၶၢဝ်းပၢၼ်မႂ်ႇ: မူတ်ႉသ်ၵတ်ႉၶရေႃး (Múskat Krydd)

ပလႃႉၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းပဵၼ် မူတ်ႉသ်ၵတ်ႉၶရေႃး (múskat krydd) ၼႂ်းလၵ်းၵႂၢမ်းၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ႁူမ်ႈပႃးတၢင်းႁူႉၸၵ်းမၼ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ။ ၽွၼ်းမႂ်းပလႃႉၼႆႉ မီးတၢင်းတူၵ်းတႃႉလႄႈတၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇဢၼ်ႁိုင်မႃး။ ၶဝ်ႈပႃးၶိူင်ႈပိူဝ်ႈၸိူဝ်း Myristicin (မၢႆႉရိတ်ႉသိၼ် (מיריסטיצין)) ဢၼ်မီးတၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇဢမ်ႇႁႂ်ႈႁၢင်ႈၵၢႆႇၼၢၼ်း၊ တၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၶႂ်ႈမၢၵ်ႇၸႂ်၊ လႄႈပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵၢၼ်ၸွႆႈၶႂ်ႈမၢၵ်ႇမၼ်းလီ။

ၼႂ်းၵၢၼ်ၵိၼ်၊ ပလႃႉၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၽိူၼ်ႉ၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉလႄႈတၢင်းၵိၼ်ၽိုၵ်းၽၵ်း၊ ၶဝ်ႈပႃးၸွႆႈပၼ်တၢင်းႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်လႄႈတၢင်းၸႃႉၶႃႈ။ ပိူင်းပလႃႉၼႆႉ ၸႂ်ႉၵႂႃႇၸွမ်းတၢင်းၵိၼ်ၼမ်ႉမူၼ်ႉ၊ ၸိူဝ်းၼမ်ႉမူၼ်ႉလူမ်းၶဝ်ႈ၊ လႄႈၸိူဝ်းၼမ်ႉမူၼ်ႉၸၢၵ်ႇသႃၵွၼ်ႉ၊ ပဵၼ်တၢင်းပၼ်ႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ် လႄႈတၢင်းၸႃႉၶႃႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၼ်။

ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၶၢမ်ႈလီ: မႄႉႁႅပ်ႉဢႅတ်ႉသ် (Mace HPS)

ၼႂ်းၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်ၶိူင်ႈႁွမ်၊ မႄႉႁႅပ်ႉဢႅတ်ႉသ် (mace hps) ၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၶဝ်ႈပႃးတၢင်းႁူႉၸၵ်းၼိူဝ်ႇၽွၼ်းမႂ်းပိူင်းပလႃႉဢၼ်မီးၶႂၢင်ႉလီလူင်ႁႅင်း (High Purity Select)။ ၸိူဝ်းၽွၼ်းမႂ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တၵ်းလႆႈလူမ်းဢဝ်တီႈၸုမ်းၽွၼ်းမႂ်းပိူင်းပလႃႉဢၼ်မီးၶႂၢင်ႉလီတႄႉတႄႉ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၶိူင်ႈၽိတ်းၼိူဝ်ႇၸၢၵ်ႇသႃၵွၼ်ႉ။ ၽွၼ်းမႂ်းပိူင်းပလႃႉ HPS ၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၵၢၼ်ၵိၼ်ဢၼ်တၵ်းလႆႈၶႂၢင်ႉလီ၊ ၸိူဝ်းတၢင်းၵိၼ်ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီး၊ ၵႃႉၸိူဝ်ႉ၊ လႄႈၶဝ်ႈပႃးၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်ႉလီလူင်ႁႅင်းတႃႇတၢင်းၵိၼ်လႄႈၼမ်ႉမူၼ်ႉ။

ၶႂၢင်ႉလီမႄႉ HPS ၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းလူင်တႃႇၸႂ်ႉၵႂႃႇၶိူင်ႈႁွမ်လႄႈၶိူင်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ႈႁင်းၵၼ်။ ၽွၼ်းမႂ်းပိူင်းပလႃႉဢၼ်မီးၶႂၢင်ႉလီၸိူဝ်းၼႆႉ တၵ်းၸွႆႈပၼ်ႁႂ်ႈတၢင်းၵိၼ်မီးတၢင်းႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်လႄႈတၢင်းၸႃႉၶႃႈဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၼ်။ ၶႂၢင်ႉလီၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းလူင်ၼႂ်းၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်ၶိူင်ႈႁွမ်တႃႇႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်ၽွၼ်းလီၵႂႃႇ။

ၸဵင်ႇၶေႉ (Cengkeh): ၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်ပၼ်ႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်

ၸဵင်ႇၶေႉ (Cloves) ၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼိူဝ်ႇတၢင်းႁွမ်မၼ်းလႄႈတၢင်းတူၵ်းတႃႉမၼ်း၊ မၼ်းတႄႇမႃးတီႈၸုမ်းၵွၼ်းမႃႇလူႉၵူဝ်ႇ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ။ ၸဵင်ႇၶေႉၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းမႂ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁႅင်းၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၵၢၼ်ၵိၼ်၊ ၵၢၼ်ႁေႃးယႃႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ႁႃၸႂ်ႉၵၼ်ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ။

ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇၽွၼ်းမႂ်းၸဵင်ႇၶေႉၼႆႉ ၸွႆႈပၼ်တၢင်းႁၢင်ႈၵၢႆႇၼမ်လၢႆၸိူဝ်ႉ၊ ၶဝ်ႈပႃးၸွႆႈပၼ်တၢင်းဢမ်ႇႁႂ်ႈႁၢင်ႈၵၢႆႇၼၢၼ်း၊ ၸွႆႈပၼ်တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ႈလီ၊ လႄႈၸွႆႈပၼ်တၢင်းႁၢင်ႈၵၢႆႇႁင်းလီ။ ၶဝ်ႈပႃးၶိူင်ႈပိူဝ်ႈ Eugenol (ဢဵဝ်ႇၵေးၼွဝ်း) ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီတႃႇဢမ်ႇႁႂ်ႈႁၢင်ႈၵၢႆႇၼၢၼ်း လႄႈတႃႇၸွႆႈပၼ်ၶႂ်ႈမၢၵ်ႇၸႂ်ႁင်းလီ။

ၸဵင်ႇၶေႉၼႆႉ ၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်လူင်လၢႆၸိူဝ်ႉ၊ တႄႇမႃးတီႈတၢင်းၵိၼ်ႁွမ်ႁိုဝ်ႈႁွမ်หวานၸိူဝ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉ၊ ၵႂႃႇၸူဝ်ႈတၢင်းၵိၼ်ၽိုၵ်းၽၵ်းၸိူဝ်းၼမ်ႉမူၼ်ႉၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးလႄႈၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်။ ၸဵင်ႇၶေႉၼႆႉ မီးတၢင်းတူၵ်းတႃႉလႄႈတၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵၢၼ်ႁေႃးယႃႈတႃႇၵမ်ႇၽႃႇၵူႈမိူင်း။

ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီး (Kayu Manis): ႁွမ်ႁိုဝ်ႈႁွမ်หวาน

ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီး (Cinnamon) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼမ်လူင်လၢႆ၊ မီးတၢင်းႁွမ်ႁိုဝ်ႈႁွမ်หวานလႄႈတၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ။ တႄႇမႃးတီႈၽိဝ်ၶိူင်ႈၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီး၊ มၼ်းၵူၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၵၢၼ်ၵိၼ်၊ ၵၢၼ်ႁေႃးယႃႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ႁႃၸႂ်ႉၵၼ်ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵူႈမိူင်း။

ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၼႆႉ မီးသွင်ၸိူဝ်ႉလူင်လၢႆ: ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၶႃးသီးယႃႉ (Cassia Cinnamon) ဢၼ်မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼမ်လူင်လၢႆ၊ လႄႈၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးသီးလွၼ်ႇ (Ceylon Cinnamon) ဢၼ်ႁူမ်ႈဝႃႈပဵၼ် “ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၸၼ်ႉၼိူဝ်”။

ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၸွႆႈပၼ်ႁႂ်ႈၼမ်ႉၼွႆးၸိူဝ်းၼႂ်းႁၢင်ႈၵၢႆႇႁင်းလီ၊ ၸွႆႈပၼ်တၢင်းဢမ်ႇႁႂ်ႈႁၢင်ႈၵၢႆႇၼၢၼ်း၊ လႄႈၶဝ်ႈပႃးပၼ်တၢင်းၸွႆႈႁၢင်ႈၵၢႆႇၼမ်လၢႆၸိူဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵၢၼ်ၵိၼ်၊ ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၼႆႉ ၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်ႁွမ်ႁိုဝ်ႈႁွမ်หวาน၊ ၸိူဝ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉ၊ ၶဝ်ႈပႃးၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်ၽိုၵ်းၽၵ်းလႄႈၼမ်ႉမူၼ်ႉ။ မၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ် လၶုမ် (lokum) ဢၼ်ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉတူတ်ႉၵီး (Turkish delight) ဢၼ်ၸႂ်ႉၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႅမ်ႇၶဝ်ႈႁင်းၵၼ်။ ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်ပၼ်ႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်လႄႈတၢင်းၸႃႉၶႃႈၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်လူင်လၢႆ။

ပူႇသူၺ်ႇၵႃႇႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ: Pusaka Rempah

ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၵွၼ်းဢၼ်မီးလၵ်းလူင်ၵူႈမိူင်းလူင်လၢႆ၊ ဢၼ်ပၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်လႄႈၶိူင်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ႈတႃႇၵမ်ႇၽႃႇ။ တၢင်းႁူႉၸွင်ႇမႃးပိူင်လူင်ၶိူင်ႈႁွမ်မၼ်း၊ ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ၊ လႄႈတၢင်းၵိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇမၼ်းၼႆႉ၊ ပဵၼ် ပူႇသူၺ်ႇၵႃႇႁွမ် (pusaka rempah) ဢၼ်မီးလၵ်းလူင်လူင်လၢႆ။ ၵၢၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီၶိူင်ႈႁွမ်ၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးတၢင်းၽိူမ်ႉၽႅဝ်တႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇလီ လႄႈပၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်တႃႇၵူႈၵမ်ႇၽႃႇလူင်လၢႆ။

ၵူၼ်းႁႃၶိူင်ႈႁွမ်ၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇတၢင်းၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်ဢၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီ၊ ၸွႆႈပၼ်တႃႇတူၼ်းမႂ်းမၼ်းၶိုၼ်ႈမႃးလီ၊ လႄႈၸွႆႈပၼ်တႃႇၽွၼ်းမႂ်းၶိူင်ႈႁွမ်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးၶႂၢင်ႉလီလူင်လၢႆ။ ၸိူဝ်းၶိူင်ႈႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ၊ လႄႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၺ်းတႃႇၵၢၼ်ၵိၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈပႃးတၢင်းၽိူမ်ႉၽႅဝ်တႃႇၵၢၼ်ႁေႃးယႃႈ လႄႈၵၢၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီလူင်လၢႆ။ ၸိူဝ်း ဢီးၼႃႇသပိၵ်ႉမူတ်ႉသ်ၵတ်ႉ (isa nutmeg) လႄႈ ဢႅတ်ႉသပိၵ်ႉ (aspices) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းမႂ်းဢၼ်မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းမႃးတီႈဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ ဢၼ်မီးၶႂၢင်ႉလီလူင်လၢႆ။

ၶိူင်ႈႁွမ်ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵၢၼ်ၵိၼ် (Spices in global cuisine)

ၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၺ်းတႃႇၵိၼ်ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၶဝ်ႈပႃးၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵၢၼ်ၵိၼ်ၵူႈမိူင်း။ ပလႃႉလႄႈပိူင်းပလႃႉၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉလႄႈတၢင်းၵိၼ်ၽိုၵ်းၽၵ်းၼႂ်းၽရႃႇၵ်ႉလႄႈဢမေႇရိၵႃး။ ၸဵင်ႇၶေႉၼႆႉ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်ၵႃႉ (curries) ၼႂ်းဢိၼ်းတီးယႃႉ လႄႈၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၼမ်ႉမူၼ်ႉၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၼႂ်းဢွႆႇရပႃႉ (Europe)။

ၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီးၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼမ်လူင်လၢႆ၊ မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်ႁွမ်ႁိုဝ်ႈႁွမ်หวานၸိူဝ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉ၊ ၼမ်ႉမူၼ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽိူၼ်ႉ၊ လႄႈၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းတၢင်းၵိၼ် လၶုမ် (lokum) ဢၼ်ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တႃႉတူတ်ႉၵီး (Turkish delight) ဢၼ်ပၼ်တၢင်းၸႃႉၶႃႈလႄႈတၢင်းႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်။ ၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်တၢင်းႁွမ်လႄႈတၢင်းၸႃႉၶႃႈၸၼ်ႉၼိူဝ်ၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်လူင်လၢႆ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၺ်းတႃႇၽိူမ်ႉၽႅဝ်တၢင်းၵိၼ်ၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈပႃးၸွႆႈပၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီလႄႈၽွၼ်းလီတႃႇႁေႃးယႃႈလူင်လၢႆ။

ၵၢၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႂ်းပၢၼ်မႂ်ႇ

ၼႂ်းပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ၊ ၵၢၼ်ႁႃၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းလူင်တႃႇၸွႆႈပၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီၵူႈမိူင်းလႄႈတၢင်းၽိူမ်ႉၽႅဝ်ၶိူင်ႈႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်။ ၸိူဝ်းၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းမႂ်းဢၼ်မၵ်ႉၵဝ်းမၼ်းမႃးတီႈၵၢၼ်ၽိူမ်ႉၽႅဝ်ဢၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီ၊ လႄႈတၵ်းလႆႈၶႂၢင်ႉလီၸၼ်ႉၼိူဝ်တႃႇၸႂ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵူႈမိူင်း။

ၵူၼ်းႁႃၶိူင်ႈႁွမ်ၼႂ်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ၵူၼ်းၶတ်းၸႂ်ပၼ်ၽွၼ်းမႂ်းၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်မီးၶႂၢင်ႉလီတႃႇၵူႈမိူင်း၊ ၸွႆႈပၼ်တႃႇၽိူမ်ႉၽႅဝ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီလႄႈၽွၼ်းလီတႃႇႁေႃးယႃႈ။ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းပၼ်ၽွၼ်းလူင်ႁႅင်းတႃႇၵၢၼ်ၵမ်ႇၽႃႇၵၢၼ်ၵိၼ်လႄႈၵၢၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီ။

ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇၶဝ်ႈၸႂ်ၶိူင်ႈႁွမ်

ၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၺ်းၶိူင်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈပဵၼ်ၽွၼ်းမႂ်းဢၼ်မီးပိူင်လူင်၊ ၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ၊ လႄႈလၵ်းလူင်ၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵူႈမိူင်း။ တႄႇမႃးတီႈပိူင်လူင်တၢင်းၶဝ်ႈၶိူင်ႈႁွမ်၊ ၵႂႃႇၸူဝ်ႈၽွၼ်းလီတႃႇႁၢင်ႈၵၢႆႇ، ၶိူင်ႈႁွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းလူင်ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၼ်။ ၶဝ်ႈမႃးၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ်ႇၶိူင်ႈႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်မႃးတီႈဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉ လႄႈၶဝ်ႈပႃးၸွႆႈပၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီၵူႈမိူင်း။

တီႈႁဝ်း ဢိၼ်ႇၼႃႇသပိၵ်ႉ (Inaspices.com)၊ ႁဝ်းမီးၶိူင်ႈႁွမ်ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသီးယႃႉၸၼ်ႉၼိူဝ်၊ ၸိူဝ်းပလႃႉ၊ ပိူင်းပလႃႉ၊ ၸဵင်ႇၶေႉ၊ လႄႈၵႂ်ႈမၢၼ်ႇသီး။ ႁဝ်းပၼ်ၶႂၢင်ႉလီဢၼ်ႁၢင်ႈၵၢႆႇလီ လႄႈၶႂၢင်ႉလီၶိူင်ႈႁွမ်ဢၼ်ပၼ်ႁွမ်ၸၼ်ႉၼိူဝ်လႄႈတၢင်းၸႃႉၶႃႈၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်ၵူႈမိူင်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်၊ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ်ႇၶိူင်ႈႁွမ်ႁဝ်းတီႈ inaspices.com လႄႈၸွႆႈပၼ်တႃႇတၢင်းၵိၼ်ၵူႈမိူင်းလႄႈတၢင်းႁၢင်ႈၵၢႆႇလီ။